ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸਮੇਂ ਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਕਾਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਲ, ਜੋ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪੇ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਕਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਬੜਾ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸੀ। ਉਹ ਛੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਛੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ, ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕਵਚ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਫੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਨੇਕ ਸੇਵਕ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਫੁੱਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੌਣਕ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਸਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੰਦੇ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਝੂਲੇ ਵਾਂਗ ਹਿੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚਕਰ ਮੰਦ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਮਹਾਬਲਸ਼ਾਲੀ ਕਾਲ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਗਹਿਰੀ ਅਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਂਗ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸੀ। ਕਾਲ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੜੀ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਗਏ ਹਨ, ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਦੇ ਭਟਕਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਅਸੰਖ ਤਪ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਲੇਖਾ-ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਰਾਖੀ ਵਾਲੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਸਤਿਕਾਰਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਤਪ ਕਰਕੇ ਕਿਉਂ ਥਕਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਾਂ ਅੱਗਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕੀਆਂ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ਾਪ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜੇਗਾ? ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਨਿਗਲ ਲਏ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸ਼ਾਪਿਆ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਭੋਗੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੇ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਹੋ; ਨਿਯਤੀ ਦਾ ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਕਰਤਾ ਹੋ, ਨਾ ਅਸੀਂ। ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਫਿਤਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਭੋਜਕ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ: ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਆਪਣੇ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਕਰਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਰਤਾ ਤੇ ਅਕਰਤਾ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹਨ; ਇਹ ਗਲਤ ਸਮਝ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਸਿਰਫ ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਲਪਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਤੇ ਅਕਰਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਨਾ ਸਹੀ, ਨਾ ਝੂਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਕਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਤੇ ਅਕਰਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲੈਣਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ; ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹੋਣ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਕੀਕਤ ਤਾਂ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ; ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਨਿਯਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਇਸੀ ਰਾਹ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੰਮ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੁੱਤੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮਹਾਨਤਾ, ਅਡੋਲਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਗਈ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਰਾਹ ਤੇ ਅੰਨੇ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਲਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਉਲਝ ਗਏ ਹੋ? ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਆਈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਬਿਨਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦੀ ਕਿਉਂ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ? ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰੇਕ ਜਿੰਦ ਦੇ ਦੋ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮਨਸਿਕ ਸਰੀਰ। ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਜੜ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ, ਚੰਚਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥੀ ਵਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਨ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਮਨ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਤਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ। ਇੱਥੇ ਮਨ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੀਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਉਹ ਬੰਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਇਹ ਸਰੀਰ, ਇਹ ਅੱਖ, ਇਹ ਅੰਗ, ਇਹ ਸਿਰ'—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਵਾਧੂ ਰੂਪਾਂਤਰਨਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਵਿਵੇਕ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭੀ ਭੌਤਿਕ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮਨ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਨ, ਉਸ਼ਨਸ ਦੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੰਦਰਾਚਲ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਘੋਸਲੇ ਤੋਂ ਉੱਡ ਕੇ, ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਨੰਦਨ ਬਨ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਠ ਚੌਲੀਆਂ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ ਨਾਮਕ ਦੇਵੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਭੌਰਾ ਕਮਲ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ।