ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਆਨੰਦ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਹੁਣ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧੋਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੇ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਢੇਰ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਸ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ। ਉਸ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਖੋਪੜੀ ਸੀ, ਜੋ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ—ਇਹ ਖੋਪੜੀ, ਕਮਫ਼ਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਗਲ੍ਹ ਸਿੱਧਾ, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਰਾਖ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਮਾਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਗਲ੍ਹ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਫਿੱਕਾ ਸੀ, ਮਾਸ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਵਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਨੱਕ ਦੀ ਹੱਡੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੀ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੰਮੇ ਗਲ੍ਹ ਨਾਲ, ਚਿਹਰਾ ਉੱਤੇ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਮ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਗੋਡੇ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੋਹਣੀ ਲੰਮੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਤਹਿਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਮਾਪ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਲੰਮੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਸ ਗਈਆਂ। ਪੇਟ ਅੰਦਰੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਚਮੜੀ ਕੁੰਚੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਖਾਲੀਅਤ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੁੱਕੀ ਲਾਸ਼, ਹਾਥੀ ਦੇ ਕੰਗਾਲ ਢਾਂਚੇ ਵਾਂਗ, ਵੇਖ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਮਿਲਾਪ ਯਾਦ ਆਏ, ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਚਮਕਿਆ: "ਕੀ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਕਈ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ?" ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਯਾਦ ਆਈ ਤੇ ਤੁਰੰਤ, ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੇਜ ਗੁੱਸਾ ਉੱਠ ਆਇਆ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਕਾਲ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ, ਸਮਾਂ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੈ—ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਹ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸੀ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਕੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕਵਚ, ਛੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਛੇ ਚਿਹਰੇ, ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਟੋਲਾ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸੋਭਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੋਟੀਲੇ ਸਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸੁਆਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਝੂਲੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚਕਰ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਮਾਂ, ਭੜਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਚ-ਨੀਚ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ—ਫਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭਟਕਦੇ। ਤੁਸੀਂ ਅਤੁੱਲ ਤਪ ਕਰਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ, ਅਸੀਂ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਪ ਨਾਲ ਥਕਾਓ ਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜੋਂਗੇ? ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੇ ਕਈ ਰੁਦਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ, ਕਈ ਵਿਸ਼ਨੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ; ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਭੋਗੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਹੋ; ਇਹ ਤਕਦੀਰ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਕਰਤਾ ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਹੋ, ਨਾ ਅਸੀਂ। ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਨਾਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਭੋਜਨਹਾਰ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਹੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਹੈ: ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ, ਇੱਥੇ ਨਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਭੋਗਤਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਕਈ ਕਰਤਾ ਦਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਅਕਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਹ ਗਲਤ ਸਮਝ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਵਿਰਖਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ-ਭਾਵ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਂਗ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਤੇ ਅਕਰਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਨਾਂ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਝੂਠਾ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਮਨ, ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ-ਅਕਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲੈਣਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਵਿਪਤੀ ਵਿੱਚ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚਾਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹੋਣ ਦਿਓ। ਅਸੀਂ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹਕੂਮਤ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਤਕਦੀਰ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਤਕਦੀਰ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਤੱਬ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਣ। ਕਿਰਿਆ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੁੱਤੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਆਸਰੇ; ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਜੋ ਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ, ਮਹਾਨਤਾ, ਢਿਲਾਈ—ਇਹ ਸਭ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਦਰਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹੋ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪੱਕਣ ਨਾਲ ਆਈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹੋ? ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ, ਦੂਜੀ ਮਨ ਦੀ ਦੇਹ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਜੜ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ਼ਵਾਨ; ਪਰ ਮਨ, ਚੰਚਲ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਰਥ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਨ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।