ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵਿਦਿਆਧਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਜਦ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਇਆ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਯੂ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰੀ ਤੱਕ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿਰਗੀ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਮੋਹ ਛਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਇਹੀ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ: "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਧਨਵਾਨ, ਗੁਣੀ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸਿਰਫ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਹਵਾ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਨ ਸਿਰਫ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਛੱਡ ਗਈ, ਉਹ ਮਦਰਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਦਰਾ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕੰਵਲ ਉੱਤੇ ਪਾਲਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਮਦਰਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਵੀ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੁੜ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਸਮੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਿਆ ਤੇ ਉਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਹੇ ਰਾਮਾ। ਜਨਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਚੰਗੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਹਵਾ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਰੁੱਖ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦਾ ਮਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਗਾਂ ਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ, ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਮੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਬੜੀ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੇ ਡਿੱਠੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ, ਤਪ ਦੇ ਉੱਤਾਪ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਸਿਰਫ ਚਮੜੀ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਂਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਚਿੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਲਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਹ, ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਹ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ, ਤਾਂ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਸੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾਰ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਚਿੱਟੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਖਾਲੀਅਤ, ਆਪਣਾ ਨਿਰਲੇਪ ਰੂਪ, ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲੀਆਂ ਗਹਿੜੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਖਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁੱਲਾ ਕੂਆਂ ਹੋਵੇ। ਤਪ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੀ ਹੋਈ, ਮੀਂਹ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ, ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦੀ, ਜਦ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਖੜਕਦੀ। ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਤਿੱਖੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਥਰਥਰਾਉਂਦੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸੁੱਕੇ ਆਂਤਰ, ਤੰਦਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਖੜਕਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵੀਣਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਦਾ ਪੇਟ ਖਾਲੀ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਤੀਰਥ ਆਸ਼ਰਮ, ਜੋ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਵਲੋਂ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਦਾ ਮਨ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਸੰਯਮ ਤੇ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਪ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਲਹੂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇਖੀ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਨੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਸਮੇਂ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਕੰਗਾਲ ਕੰਗਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਤਪ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਫੱਟੀ ਹੋਈ, ਗਿੱਟਾਂ ਉਭਰੀ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਤੋੜੀ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸੁੱਕਾ ਮੇਡਕ ਪਿਆ ਸੀ। ਅੱਖ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੀੜੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਗਈ ਸੀ। ਜੋ ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਗ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਢੇਰ ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸੁੱਚੇ ਖੋਪੜੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਮਸਤਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਚੁੱਭ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਗਰਦਨ ਸਿੱਧੀ, ਸੁੱਕੀ, ਰਾਖ ਹੋਈ, ਸਿਰਫ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮਾਸ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਲਕੀਰ ਪਿੱਛੇ ਲੰਬੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਗਰਦਨ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਫਿੱਕੀ, ਮਾਸ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਲਹਿ ਗਿਆ, ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਨੱਕ ਦੀ ਹੱਡੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਖਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ, ਚਿਹਰਾ ਉੱਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਲੰਬੀਆਂ ਪਿੰਡੀਆਂ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੰਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਮਾਪ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਲੰਮੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਸ ਗਈਆਂ। ਉਸਦਾ ਪੇਟ ਗਹਿੜਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਬਚੀ ਕੁਚੀ ਚਮੜੀ ਕੁਰਕੁਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਦਿਲ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿੰਨਾ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਸੁੱਕੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਾਥੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਦੇਖ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਪਿਛਲੇ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਾ: "ਕੀ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਕਦੇ ਦੀ ਚਲੀ ਗਈ?"—ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗੁਆਚੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਹੀ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ, ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਂ ਵੱਲ ਬੜਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੋਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।