ਕਾਲ ਦੀ ਮਹਾਨ ਲੀਲਾ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਂਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੁੱਖ ਹਨ। ਉਹ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਪੱਕੇ ਫਲ—ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ—ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਮੱਛਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਹਿਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੇਠਾਂ, ਸੱਤ ਦਾ ਕਮਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਿਅ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਆਪ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕਦੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਆਉਂਦੀ ਨਾ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਉਗਦੀ ਜਾਂ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਮਹਾਂਯੁਗ ਲੰਘ ਜਾਣ। ਸਿਰਫ਼ ਜਗਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਖੇਡ ਲਈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦੀ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਉੱਤੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਗੰਦਲੇ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਕਰਮ ਦੀ ਭੌਂ ਵਾਂਗ, ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਡਰਾਉਣੀ ਕਾਲੀ ਰਾਤ, ਜੋ ਉਡੀਕ ਦੇ ਸਫਾਈ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੋਹਲੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧੂੜ ਵਾਂਗ ਪਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ-ਕਿੱਥੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਫਲ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਸੰਦੂਕ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਰਤਨਾਂ—ਜਹਾਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਝੋਪੜੇ—ਆਪਣੀ ਡਰਾਉਣੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ-ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਸਜਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਦਿਨ ਦੇ ਹੰਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ, ਇਹ ਚੰਚਲ ਕਾਲ ਸਦਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਵਪਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਪਹਾੜ, ਨਦੀ, ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲ ਬੂੰਦਾਂ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼—ਨੌਜਵਾਨੀ, ਕਮਲ, ਚੰਨ, ਜਾਂ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਜਟਾ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਛੋਟਾ ਚੋਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਜਗਤ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਉਤਪਤਿ ਤੇ ਲਯ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਭੋਗਤਾ ਵੀ, ਨਾਸਕarta ਵੀ, ਯਾਦ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਵੀ; ਹਰ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕਾਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਇਕ ਸਮੇਂ, ਪੂਰੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਤੇ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਖੇਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਗ, ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਾਲ ਨੇ ਨਹੀਂ ਤੋਲਾ। ਜਦ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ, ਜਗਤ, ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ-ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਪਾਤਾਲੀ ਅੱਗ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ ਉੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਖੇਡ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ। ਕਾਲ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਉਹੀ ਜੀਵ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖੱਟੇ, ਕੌੜੇ, ਤੇ ਨੁਣੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲ, ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਹੀ ਸੁਆਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਿਆਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਟਕਦੇ ਕਮਲ, ਕੁਮੁਦ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੱਜਦਾ ਤੇ ਡੰਘ ਮਾਰਦਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ-ਸ਼ੇਰ, ਆਪਣੀ ਚੌੜੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਟਾ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਿਅ ਖੇਡਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੁੰਬੀ-ਵੀਣਾ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ, ਤੇ ਖਿਲੇ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ, ਇਹ ਦੇਵਤਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮਹਾਕਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਕੋਕਿਲ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਰੂਪ ਸਦਾ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਕੇ, ‘ਅ-ਸੰਕਲਪ’ ਨਾਮਕ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਖੇਡ ਦੀ ਵਧੀਕ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਾਲ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ, ਸੰਸਾਰ-ਥਕਿਆ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਘੁੰਮਦਾ, ਫੜਦਾ, ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਤੇ ਫਾੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਔਖੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ, ਹੋਰ ਇਕ ਰਤਨ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਕਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਮ ਕਰਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੀ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਹਿਮ ਵਾਂਗ ਪਿਘਲ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਜਗਤ ਦੇ ਭੋਗ ਦਾ ਮੰਡਲ—ਉਸ ਦੀ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਨਾਮ ਮੌਤ ਹੈ, ਖੋਪੜੀ-ਧਾਰੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਮਸਤ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਅ, ਵਿਧਾਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੱਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੋਨੀ, ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ, ਚੰਦਰੀ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਗੰਗਾ-ਧਾਰੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਤ੍ਰੈ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ-ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨੇਊ ਵਾਂਗ, ਧਾਗੇ ਤੇ ਅਧਾਗੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ, ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਤਲੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਕਮਲ, ਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦਾ ਦਿਵਿਆ ਕਮਲ-ਹਿਰਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਸਜਾਵਟ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ, ਕੰਬਦੇ ਕਮਲ-ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਨਾਲ, ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੁੱਤੇ, ਇਕ ਅਕਾਸ਼, ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ। ਇਸ ਰੂਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਵਿਧਾਤਾ, ਸਦਾ ਲਾਲਾਇਤ, ਅਨੰਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਦੇ ਮੁਕਦੀ ਨਹੀਂ।