ਮੁਨਿਵਰ, ਇਹ ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਤੱਤ ਹੈ, ਇਹ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਚਲਾਕੀਆਂ ਦੇ ਮੋਤੀ ਵਾਂਗੂ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਲਕ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਿਅਪਕ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੇਡ ਵੱਡੀ ਤੇ ਔਖੀ ਹੈ, ਕਠੋਰ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰਸੋਈਆ ਕੜਾਹੀ ਵਿੱਚ ਚਮਚ ਨਾਲ ਖੁਰਕਦਾ ਹੈ। ਘਾਹ, ਧੂੜ, ਮਹਾਨ ਇੰਦ੍ਰ, ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ, ਪੱਤਾ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਮਾ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਫੈਲਾਵਟ ਨਾਲ। ਇਥੇ ਹੀ ਕਠੋਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਲਾਲਚ ਜਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਹਨ, ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਦਾ ਵਾਸ ਇਹੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ-ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਅੰਗਣੇ ਵਿੱਚ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਮਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਨਾਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਭੂਜ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਕਦੇ ਰੁਦ੍ਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮਹਿੰਦ੍ਰ, ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ; ਕਦੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ, ਤੇ ਕਦੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਲਗਾਤਾਰ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ। ਇਹ ਮਹਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਪੱਕੇ ਫਲ—ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ—ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਿਲਾ ਕੇ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਅੰਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਚਲ ਮੱਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੇਠਾਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਕੰਵਲ ਖਿੜਾ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਅਡਿੱਗ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰਾ ਦਿਸਦਾ, ਕਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਉਸਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਵੇ। ਇਹ ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਮਰਦਾ, ਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਨਾ ਡਿੱਗਦਾ—even ਸੈਂਕੜੇ ਮਹਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਸਿਰਫ਼ ਜਗਤ ਦੀ ਲੀਲਾ ਲਈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ, ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ। ਇਹ ਰਾਤ ਦੀ ਗੰਦਲੀ ਹਨੇਰੀ, ਦਿਨ ਦੇ ਕੰਵਲ-ਸਮੂਹ, ਕਰਮ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਿਆਨਕ ਕਾਲੀ ਰਾਤ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੀ ਝਾੜੂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਫੜ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਛਿੜਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਜਗਤ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕੀਤੇ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਇਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਦੇਂਦਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ, ਤੇ ਜਗਤ-ਪਾਲਕਾਂ ਦੇ ਫਲ ਖਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ ਚੱਬ ਲਵੇ। ਮੌਤ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਪਿੰਜਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਗਤ-ਮਣੀਆਂ, ਜੋ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵ-ਘਰ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਡਰਾਉਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ-ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਸਜਾ ਲੈਂਦਾ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾ ਦੇ ਕੰਵਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਦਿਨ ਦੇ ਹੰਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ, ਇਹ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਦਿਰਾ-ਵਿਕਰੇਤਾ, ਜੋ ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਬੱਦਲ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲ ਬੂੰਦ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਜਵਾਨੀ, ਕੰਵਲ, ਚੰਨ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੰਘ-ਜਟਾ—ਇਹ ਛੋਟੇ ਜਾਂ ਵੱਡੇ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਇਹ ਚੋਰ। ਜਗਤ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਠਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ। ਇਹ ਕਰਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਭੋਗਤਾ ਵੀ, ਨਾਸਕarta ਵੀ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ; ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਸਮੇਂ ਸਾਰਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਓਹੀ ਓਹਲੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੰਡ ਨਾਲ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਗ, ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਤੌਲਾ। ਜਦ ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭੁਲਾਏ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ, ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ-ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅੱਗ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਕੰਵਲ ਉਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਖੇਡ ਦਾ ਮਨੋਹਰ ਸਰੋਵਰ, ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਯੁਗ ਦਾ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖੱਟੇ, ਕਰਵੇ, ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕਾਲ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਭੇੜੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਹੀ ਸੁਆਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਿਆਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੰਬਦੇ ਕੰਵਲ, ਜਲ-ਕਮਲ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਰਜਦਾ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵੱਜਦਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁਖ-ਸਿੰਘ, ਚੌੜੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਟਾ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਪਿਆਰਾ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਤੰਬੂਰੇ ਦੀ ਧੁਨ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁੱਧ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮਹਾਕਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਕੋਕਿਲ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਸਦਾ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟਦਾ, 'ਅ-ਕਲਪਨਾ' ਨਾਮਕ ਧਨੁਸ਼ ਫੜੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਤਮ ਖੇਡ ਦੀ ਕਮਪਨ ਨਾਲ, ਘੁੰਮਦਾ, ਫੜਦਾ, ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ, ਚੀਰਦਾ, ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ, ਸੰਸਾਰ-ਥੱਕਿਆ, ਚੰਚਲ ਬਾਂਦਰ—ਇੱਥੇ, ਸਮਾਂ—ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਂਦਾ ਹੈ।