ਰਾਮ ਜੀ, ਯਹ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਮਨ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਹਰ ਵਾਰ ਉਲਝਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼-ਸਪਸ਼ਟ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪਰਖ਼ਤ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ, ਜਾਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ—all ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੂਣ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਅਜਨਮ-ਵਾਸੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਾ ਲਈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭਰਗਵ ਨੇ, ਸਵਰਗਿਕ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਨੰਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਭਗਵਾਨ, ਭਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਸਵਰਗਿਕ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਆਨੰਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਫਸ ਗਿਆ? ਸੁਣੋ, ਰਾਮ ਜੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਭਰਿਗੁ ਅਤੇ ਕਾਲਯਾ ਵਿਚਾਲੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ, ਤਮਾਲਾ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਹੋਈ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ, venerable ਭਰਿਗੁ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪस्या ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ, ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਰਿਗੁ ਉਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਡੋਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪੱਥਰ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਸਫੈਦ ਕਮਲਾਂ 'ਤੇ, ਤੇ ਮੋਤੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਟੰਗੀਆਂ ਝੂਲਿਆਂ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਅਜੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਸੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹਲਚਲ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਪਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਾਰਦਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰਦੀ ਹੋਈ, ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਮੰਦਾਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਹੌਲੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਪਾਜੇਬ ਝੰਕਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧਤ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ, ਸੋਹਣੇ ਦੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੈਰ 'ਤੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਦ-ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ, ਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਚੰਦ-ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਦੀ ਚਮਕ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦਾ ਮਨ ਚੁਸਤ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵੇਖ ਕੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੌ ਤੀਰ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਤੇ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕਰਮ ਮਿਟ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਸਰਾ ਹੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਨਾਰੀ ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਥਾਂ 'ਤੇ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇਹ ਹਨ ਤੁਹਾਡੇ ਦੇਵਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਮੰਦਾਰਾ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਮਾਸੂਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮੁਸਕਾਨ, ਸੋਹਣੀਆਂ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ।" "ਇਹ ਹਨ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਜੋ ਕੌਸਤੁਭ ਰਤਨ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਮਦ-ਮਸਤ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦੀਆਂ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ-ਸਰੂਪ ਹਨ।" "ਇਹ ਗੀਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀਰ Airāvata ਦੀ ਸੂੰਡ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਵੀ ਬੇ-ਇਨਤਰੇਸ ਹਨ, ਇਹ ਸਵਰਗ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਗ ਹਨ।" "ਇਹ ਹੈ ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੰਸਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਫਿਰਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਹਨ ਲੋਕ-ਰੱਖਵਾਲੇ—ਯਮ, ਚੰਦ, ਇੰਦਰ, ਸੂਰਜ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਤੇ ਅੱਗ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਭੜਕਦੇ ਲਪੇਟਾਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹਨ।" "ਇਹ ਹੈ Airāvata, ਜਿਸਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਸਦੇ ਦੰਦਾਂ ਨੇ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਘੇਰ-ਬੰਦੀ ਚੀਰੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਹਨ ਉਹ, ਜੋ ਕਦੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਬਣ ਗਏ—ਸੁੰਦਰ ਗਲਿਆਂ, ਪੰਖਿਆਂ, ਤੇ ਕਣ-ਕਣ ਵਾਲੇ ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ।" "ਇਹ ਹਨ ਹਵਾਈ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਸੋਹਣੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਛੱਜਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਹਨ Mount Meru ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੋਂ ਛਿੜਕੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜੋ ਮੰਦਾਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹਨ।" "ਇਹ ਹਨ ਇੰਦਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਝੂਲਦੇ, ਮੰਦਾਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਚਿਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ।" "ਇਥੇ ਹਨ ਹਵਾਵਾਂ, ਜੋ ਕੁੰਦਾ ਤੇ ਮੋਤੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਤ ਹਨ, ਤੇ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।" "ਇਹ ਨੰਦਨ-ਵਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਦ-ਭਰੇ ਪਰਾਗ ਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਹਨ।" "ਇਥੇ ਹਨ ਨਾਰਦ ਤੇ ਤੁੰਬੁਰੂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀਣਾਵਾਂ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ, ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਗੀਤਾਂ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ।" "ਇਥੇ ਹਨ ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕਈ ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਹਵਾਈ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ।" "ਇਹ ਹਨ ਦਿਵਿਆ ਨਾਰੀਆਂ, ਮਦ-ਮਸਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲੈਂਦੀਆਂ।" "ਇਹ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਫੁੱਲ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ, ਤੇ ਪੱਕੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।" "ਹੁਣ, ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਸਚੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਥੇ, ਦੂਜੇ ਭਰਿਗੁ ਵਾਂਗ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਠ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ, ਨੇੜੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਲਿਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਅੱਜ ਇਹ ਸਵਰਗ ਧਨਵਾਦੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਤੇਰੀ ਆਉਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਹੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਮਨ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਭਰਿਗੁ ਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।