ਇਹ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨ ਰੂਪੀ ਦੈਤ ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਬੀਮਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਏਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਹੀ ਮਰਦਾ ਤੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਧਾਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੀ ਮਿਰਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜਾਂ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ ਮਰੀਚਿਕਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਅੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜਾਂ ਚਮਕਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਤਪਸ਼, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਠੰਢਕ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਅਟੂਟ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ! ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੂਣ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗਿਕ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਭਰਿਗੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ? ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ, ਜਦੋਂ ਭਰਿਗੁ ਤੇ ਕਾਲਯਾ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੇ, ਤਮਾਲਾ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀਆਂ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੇ, ਮਾਣਯੋਗ ਭਰਿਗੁ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ੁਕਰ, ਜਿਸਦੀ ਕਾਂਤੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਰਿਗੁ ਉਸ ਉੱਤਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਡੋਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੁਕਰ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ, ਚਿੱਟੇ ਕਮਲਾਂ ਤੇ, ਲਾਲ ਮੋਤੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਝੂਲਿਆਂ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਜੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟੌਲਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿਚ ਟੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਭੀਕ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਾਰਦਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਖੀਚ ਕੇ, ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਵੇਖਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਮੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਸੀ, ਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਲਤਾ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਦ ਮਸਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਚਾਨਣੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਰ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਪਰਛਾਈ ਵੇਖ ਲਏ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿਧੀਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਵਿਰਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਉਸ ਅਪਸਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਇਹ ਨਾਰੀ ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ ਤੇਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਮੰਦਰ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਹੱਸਦੀਆਂ, ਮਨੋਹਰ, ਮਿਰਗ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ। ਇਹ ਹਨ ਤੇਰੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਜੋ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀਆਂ, ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪਾਂ ਵਰਗੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਮਸਤ। ਇਹ ਹਨ ਉਹ ਗੀਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਰਾਵਤ ਦੀ ਸੁੰਡ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਅਣਭਾਵੀ ਭੌਰਾਂ ਸੁਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗੀਤ ਹਨ। ਇਹ ਹੈ ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ—ਯਮ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਇੰਦਰ, ਸੂਰਜ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਤੇ ਅੱਗ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਤਪਦੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸ਼ੋਲੇ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ ਐਰਾਵਤ, ਜਿਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਗੱਜਦੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਨੇ ਅਸੁਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਹਨ ਉਹ ਜੋ ਕਦੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਪੱਖਿਆਂ ਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਹਨ ਹਵਾਈ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਛਤਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ ਉਹ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੋਂ ਉਡੀਕਦੇ ਗੰਗਾ ਜਲ ਦੇ ਛਿਟੇ ਨਾਲ ਵਿਖੰਡਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜੋ ਮੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ ਇੰਦਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਟ ਸੱਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਮੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਵੱਸਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।