ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਪਰਮਾਣੂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਪਰਮਾਣੂ-ਜਗਤ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਪਰਮਾਣੂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਮਾਣੂ-ਜਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਅਣੰਤ ਹਨ—ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਣੂ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ "ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ" ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਸਮਝੀਏ, ਤਾਂ ਮਨ ਹੇਠਾਂ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ "ਬ੍ਰਹਮ" ਦੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਸਮਝੀਏ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਰਵ-ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਓਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਨ, ਗਿਆਨੀ ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਦਿੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਕੀ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਗੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ? ਮਨ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਕੋਪਲ ਹੈ; ਜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਡਾਲ-ਪੱਤੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਜਾਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਲ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਮਨ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਦੈਤ, ਲੱਖਾਂ ਯੁੱਗਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਮਨ ਮੋਹ ਪਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਮਰਦਾ ਤੇ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਥੇ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਗੁਣੀ, ਜਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਭ੍ਰਮਨਾ, ਜਾਂ ਤਾਪ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਕਿਰਣਾਂ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚਮਕਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਤਾਪ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਮਨ; ਦੋਵੇਂ ਅਟੁੱਟ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਲਝੇ। ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸ ਦੀ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਉਪਮਾ ਦੱਸ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ—all ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੂਣ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲਈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਰਿਗੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ? ਰਾਮਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਣ, ਭਰਿਗੂ ਤੇ ਕਾਲਯਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੱਲਬਾਤ, ਜੋ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਤੇ, ਤਮਾਲਾ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਈ ਯੁੱਗ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀ ਢਲਾਣ ਤੇ, ਮਾਨਯੋਗ ਭਰਿਗੂ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ ਉਸਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਿਆਨੀ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸੋਹਣਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਰਿਗੂ ਉਸ ਉੱਤਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਡੋਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਜੋਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ, ਚਿੱਟੇ ਕਮਲਾਂ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਮੋਤੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲਟਕਦੇ ਝੂਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੇਡਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਾਲੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚਕਾਰ ਲਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਨਿਰਭੀਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਸਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਾਰਦਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਸੀ, ਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧਤ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਹਣਪ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਲੱਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਦ ਮਸਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਓਹ ਥਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦਾ ਮਨ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵੇਖ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੌ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਛਲਣ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਵਿਗੜ ਗਏ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਅਪਸਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ: "ਇਹ ਨਾਰੀ ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਉਹਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਵਤੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਸਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਸਵਰਗਿਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ—ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਖੇਡ ਸੀ।