ਚੇਤੇ ਦੀ ਜੋ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ, chahe ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖਾਲਿਸ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਗਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੰਤ, ਖੁਦ ਚੇਤਨਤਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜੌਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ‘ਇਹ ਸੰਸਾਰ’ ਤੇ ‘ਆਪੋ-ਆਪ ਜਨਮੇ’ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਹ ਅਨਾਦਿ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਆਕਾਰ ਹੈ। ਇਕ-ਇਕ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਕਾਰ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ, ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਰਮਾਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੂਪ ਵੀ, ਇੰਝ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਚਾਦਰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ ਵੀ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਹਰ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਦਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਇਕ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਕਦੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਭੇਕ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਅਜਾਗਦੇ ਲਈ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਗਦੇ ਲਈ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਡੋਲ; ਪਰ ਅਜਾਗਦੇ ਲਈ, ਇਹ ਦੁਆਲਤਾ ਵਾਲਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅੰਡ ਤੋਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵੀ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਅੰਦਰ, ਹਰ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਖੰਭੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁੜੀਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਹੋਰ ਗੁੜੀਆਂ—ਇਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਗਿਣਣੇ ਔਖੇ ਹਨ; ਇੰਝ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਸਾਰ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਸਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਣੂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਅਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਖਾਲੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਇੰਝ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ‘ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵਾਂਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਾਂਗ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਰਵ-ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੂਝ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦਿੱਖ ਰਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਸੱਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਬਾਕੀ ਹੈ? ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਡਾਲ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਰੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੋਂ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਜਾਲ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਲਿਨਤਾ ਕਰਕੇ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੁਗਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਵਾਈ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਦਿੱਖ ਹੋਣੀ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਮਨ ਭਟਕਾਵਾ ਪਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਮਰਦਾ ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ—ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ, ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਧਾਰੀ, ਜਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਜਾਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਟਕਾਵੀ, ਇੰਝ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਕਿਰਣਾਂ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਤਾਪ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਨ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲਤਾ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਮਨ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਟੂਟ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਗੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਗੜੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਿਗੜੇ। ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਗਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਸਮਝਾ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੂਣ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਾਈ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਗਵ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਸੁਗਮ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਸੁਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਪਾ ਲਿਆ, ਇੰਝ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਰਗਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁਗਮ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਸੁਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ? ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਭਰਗਵ ਤੇ ਕਾਲਯਾ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਹਾਣੀ, ਜੋ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੇ, ਤਮਾਲਾ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀ ਢਲਾਨ ਤੇ, ਮਾਣਯੋਗ ਭਰਗਵ ਨੇ ਘਣੇ ਤਪ ਕਰੇ। ਉਸਦਾ ਉਜਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਲਜਾ ਦੇਵੇ, ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਰਗਵ ਉਸ ਉੱਤਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਡੋਲ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।