ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲਯ ਸਿਰਫ਼ ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਇਹ ਬੇਅੰਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚੇ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣ ਨਾ ਹੋਣ, ਸੰਸਾਰ ਖ਼ਤਮ ਜਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਪੋਂ-ਆਪ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾਰ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਖਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਦੀ ਬਕਬਕ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੈਲਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਹੁਣ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਯਾਦ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੀ—ਇਹੀ ਆਦਿ ਕਰਤਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਯਾਦੀ ਦੇ ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹਿਲੇ ਕਰਤਾਰ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਦੇ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦ ਲਯ ਦੀ ਮਹਾ-ਭੁਲਾਵੇ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਛਲੀ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਲਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਦ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਯਾਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੀ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਵਲੋਂ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਵੱਡੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੋ ਯਾਦ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਜਦ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ। ਇਹੀ 'ਇਹ ਸੰਸਾਰ' ਅਤੇ 'ਆਪੋ-ਆਪ ਉਤਪੰਨ' ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ, ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਆਕਾਰ ਹੈ। ਇਕ ਐਟਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਅਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ, ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ। ਹਰ ਐਟਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਉਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਐਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਵੀ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਹਰ ਐਟਮ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚੇ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਦੀ ਦਰਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਪਰ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਾ-ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਡੋਲ; ਪਰ ਨਾ-ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ, ਇਹ ਦੁਆਲਤਾ ਵਾਲਾ, ਚਮਕਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਹਿਰਣਿਆਗਭ ਤੋਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਐਟਮ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਖੰਭੇ ਵਿੱਚ ਗੁੜੀਆ, ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਗੁੜੀਆਂ—ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਨਾ ਗਿਣਤੀਯੋਗ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਐਟਮ ਹਨ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਐਟਮਿਕ ਸੰਸਾਰ ਹਨ। ਧੁੱਪ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਐਟਮਿਕ ਸੰਸਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ—ਨਾ ਆਰੰਭ, ਨਾ ਅੰਤ। ਜਿਵੇਂ ਐਟਮ ਧੁੱਪ, ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਐਟਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 'ਰਚਨਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸਦਾ ਅਰਥ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ-ਸਵਰੂਪ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ, ਆਦਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵੇਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਸੱਤਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਰੁੱਖ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਟਾਹਣੇ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਰੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ; ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਮ-ਅਧਾਰਤ ਸੰਸਾਰਕ ਜਾਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮੈਲ ਕਰਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਅਸੰਭਵਤਾ ਹੀ ਹੈ; ਮਨ ਦਾ ਭੂਤ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਇਹ ਹੈ: ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਵਾਈ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਮਨ ਭਟਕਾਵਾ ਉਠਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਮਰਦਾ ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬੰਧ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ੇਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦੇ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਹੈ—ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ, ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਧਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਭਟਕਾਵੀ, ਜਾਂ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਕਿਰਨ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਚਮਕਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਤਪਸ਼, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲੀਪਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।