ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਧਰਤੀ, ਸਾਲ, ਯੁਗ ਅਤੇ ਪਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਹਾਂਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਫੇਰ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲੜੀ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਲੱਖਾਂ ਯੁਗ, ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਗਣ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ—all ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ। ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜਗਾਵਾਂ, ਸਮੇਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਵੰਡ—all ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ, ਉਸੀ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹਨ; ਉਹ ਕਦੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਅਚੰਭਾ, ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਨਸ਼ਟ, ਨਾ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਨਾ ਜਾਂਦੀਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਹਿਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਰਹਿਤ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭੰਵਰੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੁਣ ਜਾਂ ਗੁਣਧਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਅਖੰਡ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੰਤ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੰਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਦੁਨੀਆ ਖ਼ਾਲੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਗਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀਆਂ ਮੈਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ ਲਏ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੋ ਗਈ—ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਯਾਦ (ਸਮਰਨ) ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਕਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਯਾਦੀ ਰੂਪ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਹਿਲੇ ਕਰਤਾ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਤੌ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਭੂਲ, ਪੁਰਾਣੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਜ਼ਿਆਣੀਆਂ ਨੇ ਮੋਖਸ਼ ਪਾ ਲਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਵਲੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਮਹਾਨ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਨੂੰ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਮੋਖਸ਼ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯਾਦ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨਤਾ, ਜੋ ਆਦਿ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ 'ਇਹ ਸੰਸਾਰ' ਜਾਂ 'ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ, ਜੋ ਆਦਿਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਲੜੀ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਰ ਕਣ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੂਪ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ ਵੀ ਉਹੀ ਰੂਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਕਣ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਕੀਕਤ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਅਜਾਗਰੂਕ ਦੀ ਅਵਸਥਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਡੋਲ; ਪਰ ਅਜਾਗਰੂਕ ਲਈ ਇਹ ਦੁਆੰਦਾਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕਣ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਖੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁੱਡੀ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁੱਡੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ ਗੁੱਡੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਨਾ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਕਣ; ਇੰਝ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਕਣ-ਸੰਸਾਰ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣ ਤਾਂ ਗਿਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਕਣ-ਸੰਸਾਰ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ। ਜਿਵੇਂ ਕਣ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਣ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 'ਰਚਨਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਾਂਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸਦਾ ਅਰਥ 'ਬ੍ਰਹਮ' ਵਾਂਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਰਵ-ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੀਜ, ਆਦਿ-ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਹੈ। ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਜੋ ਵਿਵੇਕੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਅਕਤ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੂਰਨ ਅਸੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰੂਪਵਾਨ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਅਤੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਕੀ ਜਾਵੇ? ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਰੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜੜ ਤੋਂ ਠੀਕ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੁੱਝਲ ਸੁਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।