ਰਾਮਾ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਦੀ ਧੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਗਈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਲ਼ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਅਪਕ ਸੀ। ਉਹ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਕੇ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਜਗਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ, ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਬਾਲਕ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਂ ਕਦੇ ਸੀ, ਨਾਂ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਕੇਵਲ ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵਾਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਨਾਸ ਜਾਂ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪੂਰਨ ਅਭਾਵ ਨੂੰ ਹੀ ਯੁਕਤਿਸੰਗਤ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਰਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚਿੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਇਹੀ 'ਮੈਂ' ਹਾਂ, ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ, ਵਿਚਾਰ ਆਦਿਕ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਹੈ, ਇਹੀ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਹੈ; ਇਹੀ ਵਰ੍ਹਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੁਹੂਰਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਹਨ। ਇਹੀ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਕੋਲਾਹਲ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਹੈ, ਇਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਅਸਤੀ ਤੇ ਨਾਸਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗ ਹਨ, ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਹਨ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਗਣ ਹਨ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਰਹਿਣ ਦੇ ਅਨੇਕ ਜਾਲ ਹਨ, ਇਹ ਅਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਵੰਡ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ, ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਅਸੀਮ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਸਦਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਮਹਾ-ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ, ਨਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਨਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਚੰਭਾ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ, ਨਾਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ, ਨਾਂ ਆਉਂਦੇ, ਨਾਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰਾਂ—ਅਡੋਲ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਸਦਾ ਨਿਰਲੇਪ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੰਡ, ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਰਹਿਤ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਸਦੀਵੀ ਹਿਲਚਲ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘੁਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭੰਵਰਾਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਗੁਣ ਜਾਂ ਗੁਣਧਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਗਣ ਤੇ ਲੁਕਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ, ਅਨੰਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ ਕਿ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਅਣਹੋਣ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ੂਨਯ ਹੋ ਗਿਆ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਪੋ-ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਗਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮੈਲਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਗਹਨਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਯਾਦ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਉਤਪਾਦਕ, ਮੂਲ ਕਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਇੱਛਾ ਤੋਂ, ਜੋ ਯਾਦ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਬਣਾਈ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਇਹ ਨਗਰੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਤਾ ਦੀ ਸਤਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਮੋਹ ਦੀ ਪ੍ਰਲਯ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ—ਪੁਰਾਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਫਿਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਪਿਛਲੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ? ਇਸ ਲਈ, ਦੱਸੋ, ਹੇ ਉੱਤਮ, ਜਦ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਯਾਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਤਾਂ, ਜਦ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਉਹ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਵਲੋਂ, ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ? ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਮਹਾ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਗ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਹੀ ਭਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਯਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੋ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋ, ਉਹ ਚਿੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਰੰਭ ਹੈ, ਨਾਂ ਅੰਤ; ਇਹੀ 'ਇਹ ਸੰਸਾਰ' ਤੇ 'ਆਪੋ-ਆਪ ਉਤਪੰਨ' ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇਹ ਮੂਲ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਸੂਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ, ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਉਵੇਂ ਹੀ, ਹਰ ਅਣੂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਕੀਰਾਂ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਲੜੀ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਵੀ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ, ਪਰ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਪਰ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਇਹ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਅਜਾਗਰੂਕ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕ ਲਈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਡੋਲ; ਪਰ ਅਜਾਗਰੂਕ ਲਈ, ਇਹ ਦੁਇਤਮਈ, ਚਮਕਦਾ ਸੰਸਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਸੰਸਾਰ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਣੂ-ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਖੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁੱਡੀ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗੁੱਡੀਆਂ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਰ—ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ, ਯਾਦ, ਚੇਤਨਾ, ਤੇ ਉਤਪੱਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ—all ਕੁਝ ਉਸੀ ਇੱਕ ਵਿਅਪਕ, ਅਨਾਦਿ, ਨਿਰਲੇਪ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖੇਡ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।