ਰਾਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਖਾਲੀਪਨ ਅਸਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦੁਨੀਆ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਕੁਝ ਵੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰ ਸਕੇ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਥੋਂ ਤੇ ਕਦੋਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਕ ਘੜੇ ਦੇ ਖਾਲੀ ਅੰਦਰੋਂ ਪਹਾੜ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਛਾਂ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ, ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅੱਗ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਇਕ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਿਰਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਬਿਲਕੁਲ ਵਾਜਬ ਹੈ ਕਿ ਬੀਜ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਵਟਵ੍ਰਿੱਛ ਦਾ ਅੰਕੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਕਾਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅੰਕੂਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਆਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਲਤ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਪਣੇ ਸਹਿ-ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਾਰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਣਾਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖੋ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਅਗੰਮ ਤੇ ਅਨੰਤ ਸੰਸਾਰ, ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਸਲ ਅੰਕੂਰ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ—ਫਿਰ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਹੜਿਆਂ ਸਹਿ-ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਉੱਭਰਿਆ? ਜਿੱਥੇ ਸਹਿ-ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਅੰਕੂਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਉੱਭਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਾਂਝੀ ਔਰਤ ਦੀ ਧੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ ਗਈ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹਿ-ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਲ ਕਾਰਣ, ਆਤਮਾ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕਾਰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੇ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤੱਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਿਤੇ ਹੋਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸਹਿ-ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣੀ ਇੱਕ ਖਾਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਸੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ੀ ਖਾਲੀਪਨ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਪਾਸੇ, ਕੇਵਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੂਰਨ ਅਭਾਵ ਹੀ ਵਾਜਬ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਖਤਮੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਰਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਕਾਸ਼ੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਇਹੀ "ਮੈਂ" ਹਾਂ, ਇਹੀ ਰੂਪ, ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ, ਵਿਚਾਰ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਆਦਿ, ਇਹੀ ਧਰਤੀ ਆਦਿ, ਇਹੀ ਸਾਲ, ਇਹੀ ਯੁੱਗ, ਇਹੀ ਪਲ, ਇਹ ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਹਨ। ਇਹੀ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਮਹਾਨ ਸੰਧਿ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਤੇ ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁੱਗ ਹਨ, ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਨ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤੇ ਇਹ ਪੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੁੜ ਉੱਭਰੇ ਹਨ, ਇਹ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਹਨ, ਇਹ ਅਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ, ਪਰਮ ਅਕਾਸ਼, ਅਨੰਤ ਤੇ ਬੇਅੰਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹਨ; ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਨਾ ਆਉਂਦੇ, ਨਾ ਜਾਂਦੇ। ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਵੀ ਅਚੰਭਾ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਾ ਉੱਭਰਦੇ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਆਉਂਦੇ, ਨਾ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰਾਂ—ਅਡੋਲ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ—ਨਿਰਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਕਾਰ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਸਦੀਵੀ ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਭੰਵਰਾਂ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਹ ਗੁਣ ਜਾਂ ਗੁਣਧਾਰੀ ਹਨ। ਇਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਇਥੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ—ਉਗਣ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ, ਅਨੰਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਭ ਵਿਆਪਕ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਆਤਮ-ਜੰਮਿਆ ਕਰਤਾ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਾਗਲ ਦੀ ਬਕਵਾਸ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਾਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਭਟਕਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਚੁੱਕਾ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ—ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਯਾਦ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਉਤਪਾਦਕ, ਮੂਲ ਕਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਇੱਛਾ ਤੋਂ, ਜੋ ਯਾਦ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਐਸਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਯਾਦ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਿਛਲੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਕੌਣ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਉੱਚ ਆਤਮਾ: ਜਦੋਂ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਯਾਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਵੱਲੋਂ, ਕਿਵੇਂ ਉੱਭਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਮਹਾਨ ਚਕ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।