ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਵਕਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਅਗਿਆਨੀ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ? ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਠੀਕ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਣ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਕੁਝ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਉੱਚੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬਚਪਣ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਕਿਹੜਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸਪৰ্শ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਲਟ-ਸਮਝਾਂ ਹੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਮੂਰਖਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਹ ਵਹਿਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ। ਬੀਜ ਆਪੇ ਹੀ ਇੱਕ ਦਿਖਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਕੁਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ—ਉਹ ਬੀਜ, ਜੋ ਆਪੇ-ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੁਪਰੀਮ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੀਜ-ਸਵਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਸੁਖਮ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਪਰ ਅਣ-ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਣ-ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਇੱਥੇ ਬੀਜ-ਸਵਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਬੀਜ ਨਹੀਂ, ਅੰਕੁਰ ਕਿਵੇਂ ਉਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਉੱਚੇ, ਪਵਿੱਤਰ, ਖਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਜੇਕਰ ਕੁਝ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦਾ? ਕੁਝ ਵੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਭਰ ਸਕਦਾ, ਜਾਂ ਕਿੱਥੇ, ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ? ਜਿਵੇਂ, ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦਾ—ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ, ਤੇ ਕਦੋਂ? ਉਲਟ, ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਤੇ ਛਾਂ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ? ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ, ਜਾਂ ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਾਂ ਅਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਤੇ ਚਾਨਣ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਅੰਕੁਰ, ਜਿਵੇਂ ਵਟ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਮੰਨਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜੋ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਸੂਝ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਪਸ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਉਭਰਦਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ? ਕਾਰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖੋ; ਜੋ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਭਰਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅੰਕੁਰ ਉਭਰਨਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਦੀ ਧੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਲ-ਕਾਰਨ, ਆਤਮਾ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਕਿੱਥੇ? ਜੇਕਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਅਸਤਿਤਵ ਇੱਥੇ ਖਾਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਸੁਪਰੀਮ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਸੀ ਨਹੀਂ, ਹੈ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਪਰਛਾਈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਪੂਰਵ-ਵਿਨਾਸ਼ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਚਮੁਚ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੁਖ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਰਕ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਸੂਝ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਇਹ 'ਮੈਂ' ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਰੂਪ, ਚਾਨਣ, ਵਿਚਾਰ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਹੈ, ਇਹੀ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਾਲ ਆਦਿ ਹੈ; ਇਹੀ ਯੁੱਗ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਪਲ; ਇਹੀ ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਹਨ। ਇਹੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਹਲਚਲ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ; ਇਹੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਅਸਤਿਤਵ-ਅਨਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਕ੍ਰਮ। ਇਹ ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁੱਗ ਹਨ; ਇਹ ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਨ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤੇ ਇਹ ਪਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਹ ਦੁਬਾਰਾ ਉਭਰ ਆਏ ਹਨ; ਇਹ ਵਸਤੇ ਜਾਲ ਹਨ; ਇਹ ਅਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਵੰਡ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ, ਉੱਚਾ ਅਕਾਸ਼, ਸੀਮਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਇਹ ਆਪੇ-ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਨਾ ਆਉਂਦੇ ਨਾ ਜਾਂਦੇ। ਜੋ ਚਮਤਕਾਰ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪੇ-ਵਿਚ ਉਭਰਦਾ, ਉਹ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ—ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਾ ਉਭਰਦੇ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਆਉਂਦੇ, ਨਾ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਚਟਾਨ ਵਿੱਚ ਲਕੀਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ—ਅਡੋਲ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪੇ-ਵਿਚ ਉਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਕਾਰ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰਲਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਦੀਵੀ ਹਿਲਚਲ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਜਾਂ ਗੁਣ-ਧਾਰੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ, ਰਚਨਾ, ਸਮਾਂ, ਜਨਮ-ਮੌਤ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਸਦਾ, ਅਕਾਲ, ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ।