ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਕਿਸੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਢਿੱਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਮਾਨੋ ਭਾਵਨਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਢਿੱਡਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਰੂਪਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਖਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖੀ ਗਈ ਪਤਝੜ ਦੀ ਘਟਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਖਤਮਾ ਅਣਪਛਾਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਦਿਸਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਾਰੀ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਰਥਕ। ਮਨ ਦੇ ਬਾਗ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਿੜਾਵਟ ਤਾਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਗੰਧ ਜਾਂ ਰਸ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਨਹੀਂ; ਚਿੱਤਰਿਤ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ। ਇਹ ਚਿੱਤਰਿਤ ਕੰਵਲੇ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲੇ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਹੀਂ; ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਝਲਕ, ਜਿਸਦੀ ਹਕੀਕਤ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕੁਝ ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਟਹਿਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਬੇਹਿਸ ਤੇ ਨਿਰਾਰਥਕ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਤਣੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਗਈ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਗੋਲ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਬੁੱਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ, ਪਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ; ਇਸਦੀ ਮੂਲਤਾ ਰਸ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਰਸ ਜਗਤ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਫੜਨ ਤੇ ਵੀ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ, ਖਾਲੀਪਨ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਸੁੰਨ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ। ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਖਾਲੀਪਨ ਕਿਸੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਅਚਾਨਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹੀ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮੂਰਖ ਹਨ ਜਾਂ ਗਿਆਨੀ? ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਾਂਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬਚਪਨੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਕਿਹੜਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਛੂਹਣ 'ਚ ਨਾ ਛੁਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਐਸਾ ਉਲਟ ਗਿਆਨ, ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਮੂਰਖਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਗਤ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਮਾਇਆ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ। ਬੀਜ ਤਾਂ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਣਯੋਗ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨ, ਛੇ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ—ਉਹ ਬੀਜ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਇੰਦਰੀ ਨਾਲ ਨਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੀਜਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਸੁਖਮ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਤੀਤਵ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਉਹ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ; ਉੱਥੇ ਬੀਜਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅੰਕੁਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੁਝ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਥੋਂ, ਕਿਵੇਂ? ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ, ਕਦੋਂ? ਉਲਟ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇ ਛਾਂ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ। ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਅੰਕੁਰ ਹੋਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਟਵ੍ਰਿੱਛ ਦਾ, ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਅਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕਾਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਮੰਦ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ; ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ ਸੰਸਾਰ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅੰਕੁਰ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਅੰਕੁਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬਾਂਝੀ ਔਰਤ ਦੀ ਧੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਲ ਕਾਰਨ, ਆਪਾ, ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਰਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿੱਥੇ? ਜੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਿਤੇ ਹੋਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ, ਇੱਥੇ ਖਾਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮ ਤੋਂ, ਸਹਿਯੋਗੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਸ਼ਾਂਤਿ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਸੀ ਨਹੀਂ, ਹੈ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵਾਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਦ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਜਾਂ ਅਣਹੋਣ ਨਾਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਥੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਣਹੋਣ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਰਕ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਇਹੀ 'ਮੈਂ' ਹਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਰੂਪ, ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ, ਵਿਚਾਰ ਆਦਿ ਸਭ, ਇਹੀ ਹਨ।