ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਸਮਾਂ ਐਸਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਸਮਾਂ, ਜੋ ਅਣੰਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਕਦੇ ਯੁਗਾਂ, ਸਾਲਾਂ, ਤੇ ਕਾਲਪਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਵਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਡੋਲ। ਜੋ ਜੀਵ ਮਿੱਠੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਉਂ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਥੀ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਨਿਰਦੈ, ਕਰੂੜ, ਨਿਰਮਮ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ—ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਗਲ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੀ ਖੁਦ ਦੀ ਭੁੱਖ ਇਹਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਦੇ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਚਦਾ ਹੈ, ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਟ ਵਰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੋਤਾ ਅਨਾਰ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗ ਅਤੇ ਅਭਾਗ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਰਮ ਕੋਪਲਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਫਲ ਲਟਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਪਰਮ ਸੱਪ ਦੁਆਰਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਮਧਮੱਖੀਆਂ, ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਤੇ ਰੁਤਾਂ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਰੁੱਖ ਕਦੇ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਨਾ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਾੜਨ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਚਾਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਅਸਧਾਰਣ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਕਠੋਰ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਿਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰਸੋਈਆ ਚਮਚ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਘਾਹ, ਧੂੜ, ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ, ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ, ਪੱਤਾ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਲਾਲਚ, ਸਾਰੀ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼, ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਅੰਗਣੇ ਵਿੱਚ ਖਿਲੌਣ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸਮਾਂ—ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਨਾਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਉਡਦੇ ਅੰਗਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਭੂਜ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਕਦੇ ਰੁਦ੍ਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮਹੇਂਦਰ, ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ; ਕਦੇ ਇਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ, ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ, ਤੇ ਕਦੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਣਗਿਣਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਨਾਸ ਹੋਈਆਂ, ਲਗਾਤਾਰ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ, ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਕ-ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ। ਯੁਗ-ਵਨ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਮਾਂ ਪੱਕੇ ਫਲ—ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ—ਨੂੰ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਛਰਾਂ ਵਾਂਗ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੇਠਾਂ ਖਿੜੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਕਮਲ ਨਾਲ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕਿਰਿਆ-ਰੂਪਾ ਨਾਲ। ਸਮਾਂ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਆਪ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਸੀਮ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਡੋਲ। ਕਦੇ ਇਹ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰਾ, ਕਦੇ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਭਾਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਲੁਕਦਾ, ਨਾ ਉਗਦਾ ਹੈ—even ਸੈਂਕੜੇ ਮਹਾ-ਯੁਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ। ਜਗਤ ਦੀ ਲੀਲਾ ਲਈ, ਇਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਤ ਦੀ ਕਾਈ ਵਰਗੀ ਹਨੇਰੀ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਕਰਮ ਦੀ ਭੌਰੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਉੱਤੇ ਪਰਛਾਵਾਂ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਿਆਨਕ ਕਾਲੀ ਰਾਤ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਥਕ ਚੁੱਕੀ ਸਫਾਈ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਜਗਤ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਇਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਜਗਤ-ਰਖਿਅਕਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ, ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਪੇਟ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਰਤਨ—ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਝੋਪੜੇ—ਆਪਣੇ ਡਰਾਉਣੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ-ਮਾਲਾ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਕੱਟ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਦਿਨ ਦੀ ਹੰਸ ਪਿੱਛੇ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਘੇਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ਰਾਬੀ, ਜੋ ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਰੋਜ਼ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲਾਲ ਬੂੰਦਾਂ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਆਪ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਜਵਾਨੀ, ਨਾ ਕਮਲ, ਨਾ ਚੰਦ, ਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੰਘ-ਵਾਲ—ਜੋ ਇਹ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਜਗਤ-ਚਕ੍ਰ ਦੀ ਖੇਡ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ ਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ। ਇਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਹੀ ਵਾਰੀ ਪੂਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮਾਂ—ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ, ਰਚਦਾ, ਨਚਦਾ ਤੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਜਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੱਗੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।