ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਹ ਦੀ ਪਕੜ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਜਗਤ-ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਵਿਸਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਫ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲੀ ਫਿਤਰਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਲਪਨਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿਚੋਂ ਖਾਲੀਪਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁੱਚਾ ਅਕਾਸ਼ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਵੀ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਉਪਸ਼ਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਦੀ ਧੁੰਦ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਚੀ ਚੇਤਨਾ, ਇਕੋ ਇਕ, ਅਜਨਮਾ, ਅਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਨੀਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਕਿ ਕਰਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਵਲ-ਜੰਮੇ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਅਨੇਕਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਗਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਾਦਾਨ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਿਰਪਣਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਤਿਤਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛੱਲੇ। ਇਹ ਮਨ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਅੰਗ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ; ਨਾ ਕੋਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਨਾ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਵਾਂਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਤਾਪ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਵਰੇ ਵਾਂਗ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਖਾਲੀਪਨ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ, ਜਾਂ ਨੀਲਮ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਇਹ ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸ਼ਹਿਰ, ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਾਪਦਾ ਜਰੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਮੱਝਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਰੂਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਅਣਜਾਣਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੰਗ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਤਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਾਰੀ ਦੇ ਅਲਿੰਗਨ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਮਤਲਬੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਤਲਬ ਰਹਿਤ; ਮਨ ਦੇ ਬਾਗ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤੱਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪਰ ਚਮਕ ਰਹਿਤ; ਰੰਗੀਤ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ; ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਤਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕੰਵਲ-ਸਰੋਵਰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੰਵਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮਨ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿਚ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਦੀ ਫਿਤਰਤ ਸਿਰਫ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਮਨ ਸੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਤੇ ਤੱਤ ਰਹਿਤ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੀਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਬੁਲਬੁਲਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ, ਪਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ; ਇਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਿਰਫ ਰਸ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਰਸ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫੜੀਏ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮਨ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ, ਖਾਲੀਪਨ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਕੁਝ ਲਈ ਖਾਲੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸੁੱਖਮ ਅਣੂ ਵਾਂਗ। ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖਾਲੀਪਨ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੱਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਚਾਨਕ ਉਪਜੀ ਤੀਖੀ ਧਾਰ। ਕਲਪਨਾ ਕਰੀਏ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੀਜ ਵਿਚ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਓਹੀ ਅੰਕੁਰ ਮੁੜ ਓਥੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਜੋ ਇਹ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨਤਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਾਨਯ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ। ਇਹ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਵਿਚ ਅੰਕੁਰ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਲਿਸ਼ਪਨ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵੀ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ? ਤੇ ਇਹ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸੱਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਉਲਟ-ਸਲਟ ਸਮਝ ਦੋਹਾਂ, ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ, ਲਈ ਮੂਰਖਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੇ ਬੀਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬੀਜ-ਅੰਕੁਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ, ਇਹ ਮੋਹ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ। ਬੀਜ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅੰਕੁਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ, ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ—ਓਹੋ ਬੀਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਸਤੀਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੱਖਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੁਆਰਾ ਅਣਜਾਣਿਆ, ਉਸ ਵਿਚ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਸੁੱਖਮ ਅਸਤੀਤਵ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਤੀਤਵ-ਰਹਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਤੀਤਵ-ਰਹਿਤ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਅਣਜਾਣਿਆ ਹੈ; ਓਥੇ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ? ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਓਥੇ ਜਗਤ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਓਥੇ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ? ਜੋ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਓਥੋਂ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੋਂ, ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ? ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ—ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ, ਕਦੋਂ? ਉਲਟ, ਜੋ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਤੇ ਛਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ; ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਹਨੇਰਾ, ਜਾਂ ਬਰਫ਼ ਵਿਚ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਅਣੂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ, ਚਾਨਣ ਤੇ ਛਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਗ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਬੀਜ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਵਟ-ਵৃਖਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿਚ ਅੰਕੁਰ, ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਗਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ, ਮਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਹੜੇ ਸਹਯੋਗੀ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕਾਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਬਣਾਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖੋ; ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੈ, ਇਹ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ ਜਗਤ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਜਗਤ ਦਾ ਮੂਲ ਅੰਕੁਰ ਓਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਸਹਯੋਗੀ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?