ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਢ ਪੈ ਜਾਣ ਤੇ ਕੋਈ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦੀ। ਪਰ ਇਹ ਅਜੀਬ ਚਾਹਤ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਉਂ ਉਠਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਭਟਕਣਾ ਨਿਰਥਕ ਹੈ। ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਰਘਵ ਜੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸੁਆਦ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਸੁੰਘਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਖਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਖਾਲੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਇਆ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸੀ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ। ਐ ਰਘਵ, ਇਸ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਭਟਕਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਨੰਤ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਜੀਵ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਘਵ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਪਾਰ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਲਕੀਰਾਂ, ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ, ਸੋਨੇ ਉੱਤੇ ਗਹਿਣੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਉਸ ਇੱਕ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹੀ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ—ਬ੍ਰਹਮ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ 'ਚੇਤਨਾ', 'ਬ੍ਰਹਮ', 'ਆਤਮਾ' ਵਰਗੇ ਨਾਮ ਰੱਖੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਰਤ ਸਕਣ। ਜੋ ਖੁਦ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ, ਉਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਨੁਭਵ—ਚੇਤਨਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਆਤਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵੱਖਰਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਨੰਦ ਲਹਿਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਾਲਚ, ਮੋਹ ਆਦਿਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੱਖਰਾ-ਪਣ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਵੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਲਾਜ, ਡਰ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੂੰ, ਜੋ ਸਰੀਰ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਲਾਜ, ਡਰ ਆਦਿਕ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਹਨ ਹੀ ਨਹੀਂ? ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਫਿਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਨਾਸ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਵੀ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਨਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਖਾਲੀਅਤ ਵਾਂਗ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਆਤਮਾ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਰੀਰ-ਖੋਲ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਾਰ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੌਰਾ ਕੌਲ ਤੋਂ ਉੱਡ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਇਸ ਸਰੀਰ-ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਖੋਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਸੱਚ ਨੂੰ ਫੜ, ਭਟਕਣਾ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ; ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਲਈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਣਕ ਵਿੱਚ ਕਿਰਣਾਂ। ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਸੰਬੰਧ, ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਨਾਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਢਾਲ ਤੇ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੱਚ ਦੁਅਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਫਰਕ ਤੇ ਅਫਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਜਗਤ-ਅਵਸਥਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਲਪਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਖੇਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀਅਤ ਵਿਚ ਖਾਲੀਅਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨੀਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਨੀਲਾਪਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੋਹਰ ਬੇਲਾਂ ਵੀ ਫੁੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਣ ਨਾਲ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਦਾ ਧੁੰਦ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਿੱਟਾ ਚੇਤਨ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਏਕ, ਅਜਨਮਾ, ਆਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਕਰਮ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਮਲਜਨਮਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਲਪਿਤ ਸਰੀਰ ਰਚ ਕੇ, ਇਹ ਅੰਤਹਿਨ ਤੇ ਵਿਅਕਲਪ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੇਰੇ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਅੰਗ; ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਨੀਂਦ-ਰਹਿਤ, ਪਰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਖਾਉਂਦਾ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਗਰਮੀ ਵਾਂਗ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਵਰੇ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਖਾਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ, ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਣਕਾਂ ਦਾ ਗੁੱਚਾ—ਪਰ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ, ਰਘੁਨੰਦਨ।