ਜੋ ਲੋਕ ਅਸਲ ਸਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ, ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਪਰ, ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਜੀਵਨ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਰ ਬਿਲਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਨ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਲੰਮੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਕੋਈ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਆਇਆ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਨਾ ਆਇਆ ਉਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਹਰ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਘੜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ; ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਹੁਣ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਚਾਹੇ ਸਰੀਰਕ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹੁ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੁ, ਨਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ—ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਹਰ ਰੋਗ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਿਰਮਲ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਸਦਾ-ਚਮਕਦਾਰ ਆਤਮਾ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਫਿਰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ, ਜਨਮ ਜਾਂ ਮੌਤ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧ-ਰਹਿਤ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਵਿਅਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਅਦਵੈਤੀਆ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ? ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਜੋੜ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਅਮਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, “ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ” ਸੋਚ ਕੇ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੌਤ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੀ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਤੂੰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਤਪਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਉਂ ਉਠਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਮੋਹ-ਭਰਮ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਿਉਂ ਚਾਹਵੇ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ, ਛੂਹਿਆ, ਵੇਖਿਆ, ਭੋਗਿਆ ਜਾਂ ਸੁੰਘਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਖਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਸਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਸਨਾ-ਨਾਸ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਭਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਰੀ ਸੰਸਾਰ-ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸੀ ਇਸਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਸ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੱਟ। ਜੇ ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਨਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ—ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਪਾਰ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚਮਕ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਲਕੀਰਾਂ, ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ, ਸੋਨੇ ਉੱਤੇ ਗਹਿਣੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ—ਬ੍ਰਹਮ—ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਅਣਜਾਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਵਾਪਾਰ ਲਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ 'ਚੇਤਨਾ', 'ਬ੍ਰਹਮ', 'ਆਤਮਾ' ਆਦਿ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਅਨੁਭਵ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਖ ਤੇ ਰੋਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ—ਚੇਤਨਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਆਤਮਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵੱਖਰਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਹੀ ਭੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਿ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਾਲਚ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੱਖਰਾ-ਪਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਦ ਬੁੱਧੀਆਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਸਵਰੂਪ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮ, ਡਰ ਜਾਂ ਸੋਗ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੂੰ, ਜੋ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਹੈਂ, ਇਹ ਅਸਲ-ਨਹੀਂ ਸ਼ਰਮ ਆਦਿਕ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜੋ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵੀ ਉਲਟ-ਸਿਧਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ਚਾਹੇ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਤੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁੱਖ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਨ, ਚੇਤਨਾ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਮਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਆਤਮਾ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਵੱਖਰੇ ਸਰੀਰ-ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਕੌਲ ਤੋਂ ਉੱਡ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਰੀਰ-ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਾਸ ਹੋਵੇ, ਰਾਮਾ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਭਰਮ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ; ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਵੱਖਰੇ-ਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਬੰਧ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਢਾਲ ਜਾਂ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਵਿੱਚ ਦੁਅਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ-ਪਣ ਤੇ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।