ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਚਲਾਓਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫਸਦੇ। ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਏ ਇੱਕ ਆਦਮੀ, ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ, ਨਿਰਜੀਵ ਸਮਝੋ—ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਓਸ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜੋ ਕਿਨਾਰੇ ਵਸਦਾ ਹੈ? ਮਨ ਦੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰੋਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹੋ, ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ ਪੱਥਰ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਅੱਜ ਮਰ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ। ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ 'ਚ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਓ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਮਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ। ਫਿਰ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਬੇਮਤਲਬ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਝੂਠੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨੇ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਡੰਡਾ ਉਤਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਹੋ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਰਹੋ; ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਓ, ਉੱਚੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝੂਠੇ, ਨਿਰਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਬਣੋ, ਮਨ ਵਿਗਲਿਤ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੋ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ। ਲੰਮੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਮਨ-ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਹ ਜੋ ਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਵਿਚ ਨ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨ ਜੋ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਉਸ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ; ਹਰ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜੋ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਚੁੱਕੇ ਹੋ; ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੁਣ ਪਤਲੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਨ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੋ, ਨ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ—ਤੁਸੀਂ ਆਤਮਾ ਹੋ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ। ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਮਕਦਾਰ ਆਤਮਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਫਿਰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਜਨਮ-ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੁਸੀਂ ਸੰਬੰਧ-ਰਹਿਤ ਹੋ, ਫਿਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਿਉਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ? ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ? ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਅਣੂਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ; ਅਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ, ਹੋਰ-ਪਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਨ ਆਉਂਦਾ, ਨ ਜਾਂਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੋ, ਫਿਰ 'ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ' ਕਹਿ ਕੇ ਕਿਉਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ? ਜਿਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੀ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਮਟਕੀ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਰੁਕਣ ਤੇ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਭਟਕਾਵਾ ਬੇਮਤਲਬ ਹੈ। ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੀ? ਰਾਘਵ, ਜੋ ਵੀ ਸੁਣਿਆ, ਛੂਹਿਆ, ਵੇਖਿਆ, ਰਸਾਇਆ ਜਾਂ ਸੁੰਘਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ-ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੀਨਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਭਟਕਾਵਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਯੰਤਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸੀ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ; ਰਾਘਵ, ਇਸ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੱਟੋ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਰਾਘਵ, ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ—ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਪਮਾਪਣਯੋਗ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ—ਸਭ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਚਮਕ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਤੇ ਤੇ ਲਕੀਰਾਂ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤ੍ਰੈ-ਲੋਕੀ ਉਸੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ—ਬ੍ਰਹਮ—ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਗਤ ਵੀ ਅਣਜਾਣਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਨੂੰ 'ਚੇਤਨਾ', 'ਬ੍ਰਹਮ', 'ਆਤਮਾ' ਆਦਿ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਨੁਭਵ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਤਮਾ—ਚੇਤਨਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਆਤਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ, ਜਗਤ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਨੰਦ-ਭੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਬੁੱਧੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਅਸਰੀਰ, ਅਖੰਡ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮ, ਡਰ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੁਸੀਂ ਅਸਰੀਰ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ, ਮੂੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਰਮ ਆਦਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ? ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਅਖੰਡ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ—even ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ—ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੋ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ।