ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੂਝ ਛੱਡਣ ਤੇ ਚੂੜੀਆਂ ਆਦਿਕ ਦੀ ਮਾਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਥਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਭਾਸਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਪਰਮ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਚੂੜੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵੀ ਇਕ ਖ਼ਾਲਿਸ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਅਨਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਫੌਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਮਿੱਟੀ ਹੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਪਰ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਲੱਕੜ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਕੱਟ ਆਦਿ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਮਿੱਟੀ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਪਰ ਘੜੇ ਆਦਿ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵੀ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜੋ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤੱਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੇਖਣ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਇਹੀ ਪਰਮ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾ। ਆਪਣੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਤੱਤ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾ, ਜੋ ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਜੋ ਨਿਰਜੀਵ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਜੜਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਉਸ ਜੜਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ ਜੋ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਅਸ਼ਾਂਤ ਰਹੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਤੱਤ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਰਹਿ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਪਾ ਕੇ, ਮਨ ਦੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹਿ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ, ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਟੁਕੜਾ, ਜਾਂ ਪੱਥਰ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਜੀਵ ਸਮਝ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨਹੀਂ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਤੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਮਨ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਅੱਜ ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾ, ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿ। ਜਦ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਮਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਜਿਹੜਾ ਅਰਥਹੀਣ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਜੋ ਲੋਕ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਜੋ ਵੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਹੈਂ, ਅਡੋਲ ਰਹਿ। ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਪਰਮ-ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਮੋਖਸ਼ ਪਾ। ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗੁਆ ਲਿਆ, ਜੋ ਪਾਰਲੇ ਪਾਰ ਉੱਤਰ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਮਨ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਹ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਜਾਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਹੁਣ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈ; ਤੂੰ ਆਤਮਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਦ ਨਿਰਮਲ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਤੇ ਸਦਾ-ਚਮਕਦਾਰ ਆਤਮਾ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤਦ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੂੰ ਜਦ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਜਦ ਸਿਰਫ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੌਣ ਹਨ? ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਣੂਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਤੇ ਹੋਰਤਾ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਨਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈਂ, ਫਿਰ “ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ” ਸੋਚ ਕੇ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਆਤਮਾ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਛੂਤੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਅੰਦਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਇਹ ਸਰੀਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਉਸ਼ਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਿਉਂ ਉਠਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਭਰਮਨਾ ਅਰਥਹੀਣ ਹੈ। ਅਦਵੈਤ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਮਿੱਠਾ ਲੱਗਦਾ ਜਾਂ ਸੁੰਘਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀਪਨ ਵਾਂਗ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਦ ਮਨ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਗਤ ਉਸਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਸਨਾ-ਨਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਇਆ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸਸੀ ਵਾਸਨਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਸ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਰੱਸਸੀ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦੇ। ਜਦ ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਖੇਡ ਖੇਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਚਮਕ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ—ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਪਾਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।