ਸੁਣੋ, ਰਘੁਨੰਦਨ! ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਿਅਕਤ ਰਚਨਾ ਦੀ ਲੜੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਆਪਣੀ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਜਾਂ ਅਹਸਤੀ ਵੀ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤੀ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕੌੜਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜੁੜ ਸਕਦੀ। ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਗੋਂਦ ਵਿੱਚ, ਐਸਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇ; ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਅਸਲਤਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ, ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਅਸਤੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇਕਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸਚੇਤਤਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਵਿਅਕਤ ਹੋ ਕੇ ਗਿਆਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਜੜ ਚੀਜ਼ ਜੜ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਜੜਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਚੇਤਨ ਤੇ ਜੜ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਜੜ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ; ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਤੇ ਪੱਥਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ; ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਤੇ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਭ ਰਾਹੀਂ ਸਵਾਦ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਿਹੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਸਥੂਲ ਤੇ ਅਸਥੂਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਜੜ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਜੜ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਥਰ, ਕੰਧ ਆਦਿ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ। ਜਦ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਆਦਿ ਸਭ ਗਲਤ-ਫਹਮੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਪੱਥਰ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਕੇ, ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਰੂਪ ਤੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਨੰਤ ਵਾਂਗ ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਸਤਿਆ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ! ਜਾਣ ਲੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤੀ ਹੀ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਅਨੇਕ ਭਰਮ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ; ਫ਼ਰਕ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਹੀ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦਾ ਭਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੜੇ ਆਦਿ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਸਥਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਮੂਲ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਕੜੇ ਆਦਿ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਰਚਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤੀ ਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅਸਤੀਹੀਨਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਫੌਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਹੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਲਹਿਰਾਂ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਲੱਕੜ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਲ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ; ਮਿੱਟੀ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਘੜੇ ਆਦਿ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮੱਧ ਵਿਚਲੀ ਅਸਲਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਖਣ ਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਰਵੋਚਤਮ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਮੰਦਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਉਸ ਨਿਤ ਆਤਮ ਸਵਰੂਪ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾ, ਜੋ ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨ ਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਅਚੇਤਨ, ਜੜ ਤੇ ਮੰਦਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮੰਦਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ ਜੋ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਚਿੰਤਤ ਹੋਵੇਂ ਜਾਂ ਅਚਿੰਤਤ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਰਹਿ, ਹੇ ਰਘਵਾ। ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਜਾਂ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਚਾਹੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋਵੇਂ ਜਾਂ ਅਚਿੰਤਤ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ। ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ, ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਰੀਰਕ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੱਸ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਦਮੀ, ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਜੜ ਸਮਝ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਵੀ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਮਝ ਲੈ ਤੂੰ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਜੋ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰੋਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ, ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅੱਜ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਣਯ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ। ਜਦ ਤੂੰ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਮਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈਂ। ਫਿਰ, ਤੂੰ ਆਖਰ ਕਿਸੇ ਅਰਥਹੀਨ ਜਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਜੂਏ ਨਾਲ ਵਸ਼ੀਭੂਤ ਹਨ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧੇਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ—ਚੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਜਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਵੀ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ। ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾ, ਪਰਮ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।