ਇਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁਗੰਧਤ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਡਾਲੀ ਤੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਬੁੱਢਾਪੇ ਨਾਂ ਦੀ ਪੱਖੀ ਦੀ ਚਮਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਢਾਪੇ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਇਸ ਸਰੀਰ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨਿ, ਮੌਤ ਦਾ ਕਮਲ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਢਾਪਾ ਮਲ੍ਹਮ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਉਥੇ ਬੇਬਸੀ, ਪੀੜਾ ਤੇ ਦੁਖ-ਕਲੇਸ਼ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਥਣੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਢਾਪਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ‘ਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਸੁਖ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਔਖੀ ਤੇ ਅਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਜਦ ਬੁੱਢਾਪਾ ਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਢਾਪਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਜਿੱਤ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਚਾਹ ਮੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਤਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਰਮ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੇ ਅਣਥੱਕ ਸਮਝੇ ਗਏ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸਣੀ ਆਸ? ਸਿਰਫ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖ ਰਹੀ ਫਲ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ, ਉਹ ਨਾਜੁਕ ਸੁਖ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਾਂ, ਚੂਹੇ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਇੱਕ ਧਾਗਾ ਕੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਮਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਿਗਲ ਸਕੇ; ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ, ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਅੱਗ ਪੀਣ ਵਾਂਗ, ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ, ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਸਰਵੋਚ, ਆਪਣੀ ਅਦਭੁਤ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਸ ਦਿਖ ਰਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹਾਨ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਚਦੇ; ਸਮਾਂ, ਅਣੰਤ ਜਗਤ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਹੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਯੁੱਗ, ਕਦੇ ਸਾਲ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਖੇ ਵਿਆਪਕ। ਜੋ ਮਨੋਹਰ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਸਮਾਂ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਨਿਰਦੈ, ਕਰਕਸ਼, ਨਿਰਦਇਆ, ਅਟੱਲ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਨੀਚ ਹੈ—ਅਜੇ ਵੀ, ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਉਦੇਸ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਣਾ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਚਦਾ ਹੈ, ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ‘ਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੋਤਾ ਅਨਾਰ ਚੀਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਸੁਭ ਤੇ ਅਸੁਭ ਭਾਗ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਰਮ ਟਹਿਨੀਆਂ ਤੋੜ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ ਜਗਤ ਦਾ ਫਲ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਰਪ ਘੇਰੇ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ, ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਵਣੀਆਂ, ਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰੁੱਖ ਕਦੇ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਾਰੇ ਜਾਂਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ, ਸੜ੍ਹਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ; ਉਹ ਦਿਸਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮੁਨਿ—ਧੋਖਿਆਂ ਦੇ ਮਾਣਕ ਵਾਂਗ। ਇੱਕ ਪਲਕ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਕੁਝ ਡੁਬੋ ਦਿੰਦਾ, ਮਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਂਗ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅਜੀਬ ਤੇ ਵੱਡੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਕਰਕਸ਼ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿਚ-ਖਿਚ ਕੇ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਸੋਈਆ ਕੜਾਹੀ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਘਾਹ ਹੋਵੇ, ਧੂੜ, ਇੰਦਰ, ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ, ਪੱਤਾ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਕਠੋਰਤਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ, ਲਾਲਚ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਚੰਜਲਤਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਅੰਗਣੇ ਵਿੱਚ ਖਿਲੌਣ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸਮਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਲਪਿਤ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਜੰਗਲੀ ਨਾਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭੂਜ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦੇ ਉਡੇ ਹੋਏ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ। ਸਮਾਂ ਕਦੇ ਰੁਦ੍ਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਮਹਿੰਦਰ, ਕਦੇ ਪਿਤਾਮਹ; ਕਦੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ, ਤੇ ਕਦੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਣਗਿਣਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਦੀਆਂ, ਲਗਾਤਾਰ ਉਠਦੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਰ ਅਟੁੱਟ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਮਹਾਂਕਲਪਾਂ ਨਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਪੱਕੇ ਫਲ—ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ—ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਿਲਾ ਕੇ ਝਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਬੇਅੰਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਡਗ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੱਛਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦੇ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਰੂਪ, ਅੰਤ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਪਰਲੇ, ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰਾ, ਕਦੇ ਚਮਕ, ਤੇ ਕਦੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਮਰਦਾ; ਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਜਾਂਦਾ; ਨਾ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦਾ, ਨਾ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਹਾਂਕਲਪ ਵੀ ਲੰਘ ਜਾਣ। ਕੇਵਲ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਲਈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਂ ਗੁਜਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਉੱਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਮੈਲੇ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਜਾਵਟ, ਕਰਮ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ, ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਿਆਨਕ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੀ ਝਾੜੂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਫੜ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਹੁੰਦੇਰੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਾਨਣ ਦਾ ਗੂੜਾ ਉਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।