ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਸਲ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੁਪਨੇ ਨੇ ਅਸਲਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਲਈ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਜਨਦਾਰ ਭਟਕਾਵਾ ਵਾਂਗ ਅਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਰਾਘਵ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਭਟਕਾਵਾ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਪੜਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਲਝਣ। ਜੋ ਦੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਨੇੜੇ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ; ਜੋ ਲੰਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੋਟਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਯੁਵਕ ਲਈ ਰਾਤ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਰਨੇ ਵਾਂਗ; ਅਤੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣਾ। ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਨ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠਾ। ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਦਿ, ਅੰਤ ਅਤੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਭਟਕਾਵਾ ਅਨੰਤ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਪਲ ਯੁਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੁਗ ਪਲ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਉਲਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹਿਰਣ ਹੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼, ਭਟਕਾਵਾ, ਨਸ਼ਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਉਲਝਣ, ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲ ਫਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸੰਪਰਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਲੂਣ, ਉਹ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਕੀਤੇ ਨਾ ਹੋਏ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਕੀਤੇ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—"ਮੈਂ ਖਾਇਆ ਨਹੀਂ" ਜਾਂ "ਮੈਂ ਖਾ ਲਿਆ", ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਦੇਸਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਵਿੰਧਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਕਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਪਰਕ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ। ਜਾਂ, ਲਵਣ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਟਕਾਵਾ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿੰਧਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਕਸਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਵਿੰਧਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਕਸਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ, ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ, ਥਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਪਰਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ, ਮੌਜੂਦਾ, ਭਵਿੱਖੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਅਸਲਤਾ ਅਤੇ ਨਾ-ਅਸਲਤਾ, ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਹੋਣ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਅਸਲਤਾ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਨਾ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ। ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕੜਵਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇ; ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਅਸਲਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਚੇਤਨਾ, ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਜੀਵ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਿਨਾ ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕ ਦੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦਿਆਂ, ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਰੂਪ ਕੇਵਲ ਇਕਤਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੜਤ ਜੜਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੀ ਜੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜੜਤ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜੜਤ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੋਣ, ਉਹ ਕਦੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਚੇਤਨਾ ਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੇਤਨਤਾ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨਹੀਂ; ਇਕ ਵਸਤੂ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਭ ਰਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਜੋ ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਅਮੂਲ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜੜਤ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਜੜਤ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਪੱਥਰਾਂ, ਕੰਧਾਂ ਵਾਂਗ, ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਇਕਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਵਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਵੀ ਉੱਚੀ ਅਸਲਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਤਦੋਂ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਕੁਝ, ਹਰ ਰੂਪ ਅਤੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ, ਅਨੰਤ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਣ ਲਓ, ਹੇ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕੇਵਲ ਅਸਲਤਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਭਟਕਾਵਿਆਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਅਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਤਾ ਲਈ; ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।