ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਚੰਦਰਮਾ-ਸਮਾਨ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਬੈਠੀ—ਇੱਕ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਭੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਮਾਦ੍ਹਾ ਹਾਥਣੀ ਖਾਲੀ ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਮਟਕੇ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਉਸ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਸ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਚੈਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉਸ ਜੰਗਲ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਲੌਕੀ ਦੀ ਬੇਲ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਤੀ, ਉਸ ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੁੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਉਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਬਚ ਗਏ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਬੇਚਾਰੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਚਿੱਤਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਅਸਾਧਾਰਣ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ। ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੂਰ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਕੇ, ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਵੇਰੇ, ਸਭਾ-ਭਵਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ?" ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਯੁਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਸਲ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਤੇ ਝੂਠੇ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। "ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਨੇ ਅਸਲਤਾ ਪਾ ਲਈ? ਇਹ ਗੱਲ, ਭਟਕਣ ਦੇ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਵਾਂਗ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਪੜਾ ਵੇਖਣਾ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭਟਕਣ। ਜੋ ਦੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਨੇੜੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ। ਜੋ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੋਟਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੌਜਵਾਨ ਲਈ ਰਾਤ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ। ਝੂਠਾ ਵੀ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣਾ। ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਝੂਠਾ। ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉੱਸੀ ਵੇਲੇ, ਆਦਿ-ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਭਟਕਣ ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਪਲ ਯੁੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਯੁੱਗ ਪਲ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਉਲਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਹਿਰਣ ਵੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਹਿਰ, ਭਟਕਣ, ਨਸ਼ਾ, ਅਗਿਆਨ, ਭਟਕਣਾ, ਅਹੰਕਾਰ—all ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਵਕਰੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਤੇ ਤਾਡ਼ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਲੂਣ ਦੀ ਯਾਦ, ਉਹ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ" ਜਾਂ "ਮੈਂ ਖਾਧਾ ਹੈ," ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜੋ ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਕਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿੱਖ ਵਾਂਗ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਂਗ। ਜਾਂ, ਜੋ ਭਟਕਣਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲਵਣ ਨੇ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਪੁੱਕਸਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਪੁੱਕਸਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ, ਥਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ; ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਆਪਣੀ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ-ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ-ਹੋਣੀ। ਕੇਵਲ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਉਥੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਨਹੀਂ। ਸੋਨਾ ਕਦੇ ਕਰਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਜੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜ ਸਕਦੀ। ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਗੁੰਦੜ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇ; ਇਕੋ ਹੀ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਚਤਮ ਸਤਿਆ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ, ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਚੇਤਨ-ਰੂਪਤਾ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ "ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ" ਰੂਪ ਸੂਝ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।