ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਧੀ! ਉਹ ਗੁੰਜਾ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਪੂਰੇ ਤੇ ਗੋਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਨੀਲੀ ਝੀਲ ਵਰਗੀ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਧੂੜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।" ਫਿਰ ਉਹ ਮਾਂ ਰੋਈ, "ਹਾਏ ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਤੂੰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਧੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੀ।" ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਲਹਿਰਾਂ ਆਪ ਹੀ ਟੁੱਟਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮਜ਼ਾਕ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ, ਜੋ ਪੁੱਕਸਾ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?" "ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹਰਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਕਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀ ਸੀ—ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਪੈਰ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਸ ਤੇ ਧਨ ਇਕ ਦਮ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਮੁਰਝਾ ਗਏ, ਮੈਂ ਪਰਦੇਸ ਚ ਆ ਗਈ ਹਾਂ, ਨਿਰਾਸ੍ਰਿਤ ਹਾਂ, ਨੀਚ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜੰਮੀ ਹਾਂ, ਵੱਡੀ ਬੇਕਸਮੀ ਦੀ ਮਾਰੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਤਨ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹਾਂ।" "ਜਦੋਂ ਮਾਣ-ਹੇਠਾਂ ਹੋਏ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਦੁਬੇ, ਤੇ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਔਰਤਾਂ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਆਸਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਆਸਰੇ।" "ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਸਜਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੀਣਾ ਮਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਵੱਡੀ ਬੇਕਸਮੀ ਚ ਮੌਤ ਹੀ ਵੱਡੀ ਦਾਤ ਹੈ।" "ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਜਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਛੜੇ, ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਪੈਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਘਾਹ ਉਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਤੇਰੀ ਧੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਕੌਣ ਹੈ?" ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਲਿਆ ਕੇ ਬੋਲੀ, "ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੁੱਕਸਾ ਵਸਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਪੁੱਕਸਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਚੰਨ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਸੀ।" "ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਨੂੰ ਪਤੀ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਮਾਦਾ ਹਾਥਣੀ ਖਾਲੀ ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਮਧੁ-ਘੜੇ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਈ।" "ਉਹ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹੀ, ਧੀਆਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ, ਤੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਵੱਡੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਟਿੰਡੇ ਦੀ ਬੇਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਵੱਧਦੀ ਰਹੀ।" ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਅਕਾਲ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਉਸ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਅਸੀਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਸਹਾਰ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਬੇਹਾਲ ਹਾਂ, ਰੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੌਈ ਅਜੀਬ ਚਿੱਤਰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਅਨੋਖੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਦੂਰ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ, ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਸਭਾ-ਹਾਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਅਸਲ ਜਿਹਾ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਘਿਆਨ ਤੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ; ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਸਲ ਨੂੰ ਝੂਠ ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਨੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਲੈ ਲਿਆ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਭਾਰ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਸਭ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਪੜਾ ਵੇਖਣਾ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਵਿਚ ਭਰਮ। ਜੋ ਦੂਰ ਹੈ, ਨੇੜੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ; ਜੋ ਲੰਮਾ ਹੈ, ਛੋਟਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੌਜਵਾਨ ਲਈ ਰਾਤ। ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ; ਤੇ ਝੂਠ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣਾ। ਜੋ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ; ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਤਾਕਤਵਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਸਤ ਮਨ। ਜੋ ਮਨ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ। ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਆਦਿ-ਰਹਿਤ, ਅੰਤ-ਰਹਿਤ, ਵਿਚ-ਰਹਿਤ ਭਰਮ ਅਨੰਤ ਵਾਂਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਯੁਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਯੁਗ ਪਲ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਉਲਟ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਹਰਣ ਵੀ ਸਿੰਘ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਹਿਰ, ਭਰਮ, ਮਦ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਭੁੱਲ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ—all ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਤੇ ਤਾੜ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਤੇ ਵਾਪਰਾਵਾਂ ਆਪ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਲੂਣ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮਨ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜੀ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਜੋ ਨਾ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ" ਜਾਂ "ਮੈਂ ਖਾਧਾ," ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਜੋ ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਪੁੱਕਸਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ, ਇਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ। ਜਾਂ, ਲਵਣ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਰਮ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਪੁੱਕਸਾ ਦੀ ਸਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਵਿਂਧਿਆ ਤੇ ਪੁੱਕਸਾ ਦੀ ਸਚੇਤਨਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਮੇਂ, ਥਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਵਾਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।