ਉਹ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਹਵਾ ਸੁੰਘੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਓਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪੁੱਕਸਾ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਲੋਕ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ ਝੋਪੜੀਆਂ, ਉਹ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ, ਉਹ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਖੇਤ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਬਰਬਾਦੀ, ਉਹ ਦਰੱਖਤ, ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਵੇਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਘਟਨਾ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਬੁੱਢੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਗੁਆਉਣ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖ ਸੁਣਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਬੁੱਢੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ, ਗਲਾ ਰੁੰਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਛਾਤੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ, ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, “ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ! ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਜਖ਼ਮੀ ਤੇ ਸੜਦੀ ਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਿੰਦ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਿਕਲ ਗਈ?” ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੀ, ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਤ ਗੂੰਜਾ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਉਂਦਾ, ਆਪਣੀ ਵਹੁਟੀ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਹੱਸਦਾ, ਰਸਾਲ ਫਲ ਨਮੀਦਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਦਾ, ਤੇ ਖਜੂਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਝੂਲੇ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਦੰਬ, ਜੰਬੀਰਾ, ਲਵੰਗ ਤੇ ਗੂੰਜਾ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਘੁੰਮਦੇ, ਪੁੱਤ ਦੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਤੇ ਕੁੱਦਦੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਜੋ ਪਾਨ ਚਬਾਉਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁੱਤ ਦੇ ਨੀਲੇ ਗਾਲ 'ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਕਾਰਨ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੀ, “ਮੇਰੀ ਧੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਚਲੀ ਗਈ, ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਯਮ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਧੀ, ਜੋ ਗੂੰਜਾ ਮਾਲਾ ਪਾਈ, ਭਰਪੂਰ ਛਾਤੀ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾਏ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ।” “ਹਾਏ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ, ਤੂੰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਧੀ ਨਾਲ ਸੁਖ ਲੱਭਣ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਖੁਦ ਉੱਠਦੀਆਂ ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪੁੱਕਸਾ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?” “ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਸ ਤੇ ਧਨ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਮੁਰਝਾ ਗਏ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਗਈ, ਗਰੀਬ, ਨੀਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਿਪਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹਾਂ।” “ਔਰਤਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਹੰਝੀ ਹੋਈਆਂ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ, ਤੇ ਅਤੁੱਟ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਆਖਰੀ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਗ ਨੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਜੀਉਣਾ ਤੇ ਮਰਨਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਰਦਾਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।” “ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵੱਸਦਾ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੇ ਘਾਹ ਇਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਬੁੱਢੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੀ, ਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਤੇਰੀ ਧੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਕੌਣ ਸੀ?” ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ, “ਇਹ ਪੁੱਕਸਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਪੁੱਕਸਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਚੰਦ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਭਾਗਵਸ਼, ਉਸ ਨੂੰ ਪਤੀ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ—ਇੱਕ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਮਾਦਾ ਹਾਥਣ ਖਾਲੀ, ਟੁੱਟੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਈ।” “ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹੀ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧੀ ਜੰਮੇ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਉਸ ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅਕਾਲ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਟੁੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਅਸੀਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ, ਉਹ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਦਇਆਯੋਗ ਹਾਂ, ਰੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ; ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਲ ਤੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਐਵੇਂ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਚਿੱਤਰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਅਸਧਾਰਣ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਮਾਧਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ, ਭਾਗ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ, ਰਾਜਾ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਸਵੇਰੇ, ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ?” ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਯੁਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਾਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਸੰਦਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਝਟਪਟ ਅਸਲ ਨੂੰ ਝੂਠ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੁਪਨੇ ਨੇ ਅਸਲਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਲਈ? ਇਹ ਗੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਰੀ ਭਾਰ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।” ਮੈਂ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਸਭ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਟਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਪੜਾ ਵੇਖਣਾ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ। ਜੋ ਦੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਨੇੜੇ ਜਾਪਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ; ਜੋ ਲੰਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੋਟਾ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਰਾਤ। ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਵੀ, ਤੇ ਝੂਠ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣਾ।” “ਜੋ ਅਡਿੱਗ ਹੈ, ਉਹ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੁੰਮਣਾ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਤਾਕਤਵਰ ਜਾਪਦਾ। ਮਨ, ਜਿਹੜਾ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ, ਜੋ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ, ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ; ਇਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ।” “ਜਦ ਅਗਿਆਨਤਾ—ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਰੂਪ—ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਬਿਨਾ ਆਰੰਭ, ਅੰਤ ਤੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੋਹ ਅਨੰਤ ਜਾਪਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤਿਤੀ ਦੇ ਬਲ ਤੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਯੁਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਯੁਗ ਇਕ ਪਲ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅਸਲ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦੇ ਮੋਹ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਖੇਡ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।