ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਈ ਚੂਰਨ ਹਵਾ ਵਿਚ ਛਿੜਕ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰ ਅਤੇ ਅਸਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਪਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਅਗਿਆਨਤਾ—ਜੋ ਮੋਹ ਦੇ ਘਣੇ ਝਾੜ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮੂਲ ਤੋਂ ਸਾੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜੰਗਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਸੁਣ ਕਿ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਪਰ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਵੇਲਾ ਸੀ, ਜਦ ਲਵਣ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ, ਅਜਿਹੀ ਭਟਕਾਵ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਉਸ ਬਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮਨ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਝਲਕ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਤਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਭੂਮੀ-ਖੰਡ ਨੂੰ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜੰਗਲ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਰਾਜ। ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮਦਾ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਸਮਝਦਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੁੱਕਸਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਸਨ; ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਉਥੇ ਭਟਕਦਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਧੂੰਏਂ ਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਹਵਾ ਸੁਆਸ ਰਹੀ ਸੀ, ਓਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਮਰੱਥ ਪੁੱਕਸਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਲੋਕ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ, ਉਹ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਝੋਪੜੇ, ਉਹ ਬਾਗ, ਉਹ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਬਰਬਾਦੀ, ਉਹ ਰੁੱਖ, ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਗੋਹਲੇ ਤੇ ਉਹੀ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕਿਤੇ, ਉਮਰਦਾਰ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ ਦੁੱਖੀ ਸਨ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖ ਸੁਣਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਮਰ ਵਿਚ ਵਧੀਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਰੁੰਦ ਹੋਇਆ ਗਲਾ, ਸੁੱਕੇ ਸਿਨੇ, ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਥਾਂ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। "ਹਾਏ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ! ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਤੇਰੇ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ, ਸੜਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਿੰਦ ਛੁੱਟੀ?" "ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਗੁੰਜਾ ਮਾਲਾ, ਵਿਆਹਿਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਹਾਸੀ, ਤੇਰੇ ਨਮੀਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਪੱਕਾ ਫਲ, ਤੇ ਪਾਲਮ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਝੂਲੇ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ।" "ਕਦੰਬ, ਜੰਬੀਰਾ, ਲਵੰਗ ਤੇ ਗੁੰਜਾ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਫਿਰਦੇ, ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਫੇਰ ਵੇਖਾਂਗੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀਆਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ?" "ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਜੋ ਪਾਨ ਚਬਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਨੀਲੇ ਗਲ ਉੱਤੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਮਾਸ ਖਾ ਕੇ ਲਾਏ ਸਨ।" "ਮੇਰੀ ਧੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਚਲੀ ਗਈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਯਮ ਰਾਜ ਕੋਲ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਧੀ, ਗੁੰਜਾ ਮਾਲਾ ਪਾਈ, ਗੋਲ, ਭਰੇ ਸਿਨੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਪਾਈ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਡੁੱਲਦੇ ਨੀਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਧੂੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।" "ਹਾਏ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੂੰ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਧੀ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੀ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਲਹਿਰਾਂ ਖੁਦ ਟੁੱਟਦੀਆਂ, ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਹਾਸਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪੁੱਕਸਾ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ?" "ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਪੈਰ ਨਾਲ ਨਾਸ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਸ ਤੇ ਧਨ ਇਕੱਠੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ, ਮਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵਧੂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ-ਧੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਵਿਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਨਿਕੰਮੀ, ਨੀਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹਾਂ।" "ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ, ਤੇ ਰੋਕਣ-ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਸਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।" "ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਜੀਉਣਾ ਤੇ ਮਰਨਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਡੀ ਦਾਤ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ।" "ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਤੇ ਘਾਹ ਉਗ ਆਉਂਦਾ।" ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਉਮਰਦਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਤੇਰੀ ਧੀ ਕੌਣ? ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਕੌਣ?" ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗੀ, "ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੁੱਕਸਾ ਵਸਿਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਪੁੱਕਸਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ।" "ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਲਿਖੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਪਤੀ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੀ ਤੇ ਇੱਥੇ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਆਇਆ; ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮਾਦੀ ਹਾਥਣ ਨੂੰ ਖਾਲੀ, ਟੁੱਟਿਆ ਸ਼ਹਦ ਦਾ ਘੜਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਈ।" "ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸੁਖ ਭੋਗਿਆ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧੀਆਂ ਜੰਮੀਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਲੌਕੀ ਦੀ ਬੇਲ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਨਰਪਤਿ, ਉਸ ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਖੁਸ਼ਕਸਾਲੀ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ, ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਸੀਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਅਸੀਂ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਦਇਆਯੋਗ ਹਾਂ, ਰੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਅਜੀਬ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਫਿਰ-ਫਿਰ ਉਸ ਅਸਧਾਰਣ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਹਰ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਟਾਏ। ਉੱਥੇ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਸਪਨਾ ਅਸਲ ਜਿਹਾ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ?