ਸੁਣੋ, ਰਘੁਨੰਦਨ! ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਨਾਂ ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਕਿਤੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨ ਮੌਸਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ। ਇੱਥੇ ਨ “ਤੂੰ”, ਨ “ਮੈਂ”, ਨ “ਆਪ”, ਨ “ਉਹ”, ਨ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਨ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦਗੀ—ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਰੰਗ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਸਾਫ, ਅਨੰਤ, ਮੰਗਲਮਈ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਨਾਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਸ੍ਕਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਨ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ, ਨ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਨ ਵਿਚਕਾਰ, ਨ ਅੰਤ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਾਂ ਬੋਲ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਨ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਨ ਗੈਰ ਖਾਲੀ, ਸਦਾ ਅਮਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਇਹ’ ਤੇ ‘ਉਹ’ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਕਦੇ ਉਪਜਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਤਰਲਤਾ ਕਰਕੇ ਹਿਲਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਨ ਚਮਕ ਹੈ, ਨ ਅਚਮਕ; ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਅਚਮਕ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਰ-ਥੱਲੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਚਤਮ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਸਲ ਵਿਚ ਉਹੀ ਪਰਮ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਹੋਰ ਜਾਪਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਮੁੜ ਅਨੰਤ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚਤਮ ਤੱਤ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ—ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ। ਇਹ ਨ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਨ ਬਾਹਰ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ। ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਸੋਨੇ ਵਿਚ ਕੰਗਣ ਦੇ ਭਾਵ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ ਵੀ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਸੱਤ ਤੱਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚੋਂ ਜਾਗੀ ਹੋਈ ਸਵ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਸੱਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ “ਮੈਂ” ਦੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਹੈ; ਅਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ—ਇਹ ਜੜਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ, ਨ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ; ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਮੰਗਲਮਈ ਸਵਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹਥਲੀ ਜਾਂ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਫੌਜ ਬਣੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਅਰੰਭ ਰਹਿਤ, ਅਨੰਤ, ਅਜਨਮਾ; ਪੂਰਨ ਵਿਚ ਪੂਰਨਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਪੂਰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਕਾਸ਼, ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਮੰਗਲ ਵਿਚ ਮੰਗਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਨੇੜਤਾ-ਦੂਰਤਾ, ਇਹ-ਉਹ—ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਸਦਾ ਮਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ ਹੈ, ਆਸਲ ਵਿਚ ਅਸੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ, ਮਿਰੱਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾਵਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਅਸਲਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਈ ਚੂਰਨ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤੱਤ ਤੇ ਗੈਰ-ਤੱਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨਤਾ—ਜੋ ਘਣੇ ਡਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜੜ ਤੋਂ ਸਾੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲ ਉਪਜਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਰਘੁਨੰਦਨ! ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਪਰ ਝੂਠੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ “ਮੈਂ” ਅਤੇ “ਮੇਰਾ” ਦੇ ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਲਵਣ, ਇਹ ਸਭ ਭ੍ਰਮ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੁੱਖ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੈਂ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੇਖੇ; ਕਦੇ ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਘੁੰਮਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਥਾਂ, ਉਸਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜੰਗਲ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਅਗਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਾਂਗ। ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਉਹ ਨੇੜੇ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਸਮਝਦਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਪੁੱਕਸ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਲੈ ਕੇ, ਭਟਕਦਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸਲੇਟੀ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪੁੱਕਸਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਉਹ ਲੋਕ, ਔਰਤਾਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਝੋਪੜੀਆਂ, ਬਾਗਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜਮੀਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੇਖੇ। ਉਸਨੇ ਉਹ ਆਚਾਨਕ ਬਰਬਾਦੀ, ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ, ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ। ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ, ਬੁੱਢੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ, ਗਲਾ ਰੁੰਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਛਾਤੀ ਸੁੱਕੀ, ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ—ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤੀਬਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਥਾਂ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ: “ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ! ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਜਿਹੜਾ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਥੱਕ ਗਿਆ; ਤੇਰੀ ਕੱਟੀ-ਫੱਟੀ ਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਕਿਵੇਂ, ਕਿੱਥੇ ਨਿਕਲ ਗਈ? ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਗੁੰਜਾ ਮਾਲਾ, ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿੱਠੀ ਹਾਸੀ, ਤੇਰੇ ਗਿੱਲੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਫਲ, ਤੇ ਪਾਲਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ ਝੂਲੇ ਵਿਚ ਖੇਡਣਾ। ਕਦੰਬ, ਜੰਬੀਰ, ਲਵੰਗ ਤੇ ਗੁੰਜਾ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਘੁੰਮਦੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਹ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਛਲਦੇ-ਕੁਦਦੇ ਕਦ ਵੇਖਾਂਗੀ? ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਜੋ ਪਾਨ ਚਬਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਨੀਲੇ ਗਲ ਉੱਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਨਾਲ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੇਰੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਲੈ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਯਮੁਨਾ ਦਰਿਆ ਯਮੁਨਾ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਵਣ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਾਰਤਾ, ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੂਰੇ ਹੋਸ਼ ਨਾਲ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਆਸਲਤਾ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।