ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਥਾਂ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਸੱਚੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਓਹ ਵਸਤੂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਥਿਰ ਵੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਵੇ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ। ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨੇ ਦੀ ਹੀ ਗੁਣਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲਬੁਲੇ ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜੂਏ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੂੜਤਾ ਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਾਹ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕੀੜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਕੋਈ ਲਾਗਤ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਓਹ ਸਰਬੋਤਮ, ਸਾਫ਼, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਵਾਲੀ ਸੱਤਤਾ ਹੀ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸਦੀਵੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ; ਨਾ ਹੀ ਅੰਡਾ-ਕੁਦਰਤ, ਨਾ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤ। ਨਾ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ, ਨਾ ਰਚਨਾ ਦੀ, ਨਾ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਦੀ। ਨਾ ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਦੀ, ਨਾ ਮੌਸਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਨਾ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਗੈਰਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤ। ਨਾ 'ਤੂੰ', 'ਮੈਂ', 'ਆਤਮਾ', 'ਉਹ', ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਗੈਰਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤ; ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਾਂ ਗੈਰਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਰੰਗ। ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਆਧਾਰ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਸਾਫ਼, ਸਦੀਵੀ, ਮੰਗਲਮਈ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ, ਨਾਮ-ਰਹਿਤ, ਤੇ ਕਾਰਣ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤਾ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰਮੌਜੂਦਗੀ, ਨਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਾ ਅੰਤ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਮਨ ਜਾਂ ਬੋਲ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਇਹ ਨਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਖਾਲੀ, ਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਸਰਬੋਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, 'ਇਹ' ਤੇ 'ਉਹ' ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਭਾਵ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਬੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਥਿਰ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਤਰਲਤਾ ਕਰਕੇ ਹਿਲਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਚਮਕਦੀ, ਨਾ ਅਚਮਕਦੀ; ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅਚਮਕਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਬੋਤਮ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਰਬੋਤਮ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਹੋਰ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਦੀਵੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਰਚਨਾ' ਸਿਰਫ਼ ਸਰਬੋਤਮ ਹਕੀਕਤ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੈ—ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰਮੌਜੂਦ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼। ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਰਚਨਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਬੋਤਮ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਭ੍ਰਮਨਾ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਣੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਰਚਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਆਪ-ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਅਸਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਚੇਤਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਹੀ ਸਰਬੋਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਸਤਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਚਨਾ ਨਾਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖਿਲੌਣ ਜਾਂ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਫੌਜ। ਇਹ ਪੂਰਾ, ਬਿਨਾ ਆਰੰਭ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਜਨਮਾ ਹੈ; ਪੂਰੇ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਪੂਰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ, ਪੂਰਾ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਮੰਗਲ ਮੰਗਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਰਛਾਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਨੇੜਤਾ-ਦੂਰਤਾ, ਇਹ ਤੇ ਉਹ—ਸਭ ਕੁਝ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਝੂਠ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਸਲ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸਾਈ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ, ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਸਲਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਰੇਤ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਭੁਲਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਸਾਰ ਤੇ ਅਨਸਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਡਾਰੀਆਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਹਨ, ਪੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜੜ ਤੋਂ ਸਾੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਇਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਹੁਣ ਸੁਣ ਕਿ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਜਾਲੀ ਹੋਈ ਤੇ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਵਣ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਭੁਲਾਵਾ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਨਿਕਲਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦੁੱਖ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਂ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ ਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਥਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜੰਗਲ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਦਾ ਖੇਤਰ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਨਿਰੀਖਿਆ, ਤੇ ਸਮਝ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਪੁੱਕਸਸ ਨੀਚ ਜਾਤ ਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਭਟਕਦਾ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ।