ਜੋ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਚਕਰਵਰਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਤੋਹਿਰੀ ਜਾਂ ਛੋਟੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ, ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਗਹਿਣਾ, ਆਪਣੀ ਸੋਨੇ ਵਾਲੀ ਮੂਲ-ਸਭਾਵ ਨੂੰ ਭੁਲ ਕੇ, "ਮੈਂ ਸੋਨਾ ਹਾਂ" ਨਹੀਂ ਆਖਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ "ਮੈਂ" ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਆਤਮ-ਅਸਰਟਨ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਆਤਮ-ਅਭਿਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਗਹਿਣਾ ਬਣਨ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕੇਵਲ ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। "ਮੈਂ" ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਗਹਿਣਾ-ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜੇ "ਸੋਨੇ, ਗਹਿਣਾ ਬਣ" ਆਖਣ 'ਤੇ ਸੋਨਾ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਹਿਣਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਗਹਿਣਾ ਬਣਨ ਦੀ ਮੂਲ-ਸਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਜੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਫੋਰਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ। ਲਹਿਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇਕ ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਮੂਲ-ਸਭਾਵ ਹੈ—ਜੋ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਦੀ ਪਾਣੀ, ਦੋ ਚੰਦ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਓਸ ਤਕ ਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਕੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਛਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਇਕ ਰੇਸ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਅਸਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ, ਜਾਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ। ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਨਾ-ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਵੇਖਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਮਿਰਾਜ਼ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੂਲ-ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ "ਸੋਨਾਪਣ" ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਆਦਿ ਵਿੱਚ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਬੁੱਲਬੁੱਲਾ ਦੀ ਮੂਲ-ਸਭਾਵ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ; ਜੋ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜੂਆ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ। ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਇਹ "ਮੈਂ" ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੰਸਾਰ-ਚਕ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ "ਮੈਂ" ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ; "ਮੈਂ" ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਰਕੇ, ਓਹ ਸਰਵੋਚ, ਸਾਫ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਤੇ ਸਮਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਮੂਲ-ਸਭਾਵ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਕੋਈ ਸਦੀਵ-ਸਭਾਵ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਤਾ-ਸਭਾਵ; ਨਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ-ਸਭਾਵ, ਨਾ ਦੇਵ-ਆਦਿ ਦੀ ਸਭਾਵ। ਨਾ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾਵ, ਨਾ ਕਿਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਭਾਵ; ਨਾ ਮੇਰੂ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਭਾਵ। ਨਾ ਮਹਾ-ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ, ਨਾ ਕਿਤੇ ਕਾਰਣ ਦੀ ਸਭਾਵ; ਨਾ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ, ਨਾ ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਦੀ ਸਭਾਵ। "ਤੂੰ", "ਮੈਂ", "ਆਤਮਾ", "ਉਹ", ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਦੀ ਸਭਾਵ ਨਹੀਂ; ਕਿਤੇ ਵੀ ਫ਼ਰਕ ਦੀ ਗਣਨਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਤੋਂ ਰੰਗਤ। ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ, ਆਧਾਰ-ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ, ਸਾਫ, ਸਦੀਵ, ਮੰਗਲਮਈ, ਦੁਖ-ਰਹਿਤ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ, ਨਾਮ-ਰਹਿਤ, ਕਾਰਣ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਹੋਣ ਹੈ, ਨਾ ਅਣਹੋਣ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਜਾਂ ਬੋਲਿ ਦੁਆਰਾ ਪਕੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਨਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਖਾਲੀ, ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਸਦੀਵ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹ ਸਭ ਸਮਝ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੱਸੋ—ਜੋ ਰਚਨਾ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਓਹ ਕੀ ਹੈ? ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, "ਇਹ" ਅਤੇ "ਉਹ" ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ; ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਵਹਾਵ ਨਾਲ ਹਲਚਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਹ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਚਮਕਦੀ, ਨਾ ਅਚਮਕਦੀ; ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ "ਚਮਕਣ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰਵੋਚ "ਅਚਮਕਣ" ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹਲਚਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਵੋਚ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਸਰਵੋਚ ਹੀ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਵੱਖਰੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ "ਰਚਨਾ" ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਦੀਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਕੇਵਲ ਸਰਵੋਚ ਰੀਅਲਟੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ—ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ। ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਰਚਨਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਵੋਚ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਗਹਿਣੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਦੋਂ ਮਾਲਕੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਅ-ਰਚਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਜਦੋਂ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ "ਮੈਂ" ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭੁਲਾਵੀ ਹੈ; ਅ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਥਰਾਪਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਚਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ; ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਹੈ, ਮੰਗਲਮਈ ਸਭਾਵ ਵਾਲਾ—ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰ ਕਿਤਾਬ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਫੌਜ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਆਰੰਭ, ਅਨੰਤ, ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ; ਪੂਰੇ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਾ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਹੈ, ਹੋਰ ਪੂਰੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਗਲਮਈ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਨੇੜਤਾ-ਦੂਰਤਾ, "ਇਹ" ਅਤੇ "ਉਹ" ਸਭ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਦਿੱਸਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਇਹ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦਿੱਖ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਛਾਂ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਮੂਲ-ਸਭਾਵ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ, ਮਿਰਾਜ਼ ਦੀ ਪਾਣੀ, ਜਾਂ ਦੋ ਚੰਦ ਦੀ ਭੁਲਾਵੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਸੱਚੀ ਅਸਲਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?