ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਮਕ-ਧਮਕ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਹ ਸੱਤ ਪੜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਹੈ—ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਜਾਂ ਅਜਿਹਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਜੇ ਜੰਗਲੀ ਹਨ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵਿਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਮਿਰਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਝੂਠੇ ਭ੍ਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਮੋਟੇ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਤਾਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪੂਰਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ; ਕੁਝ ਤਿੰਨ, ਕੁਝ ਪੰਜ, ਕੁਝ ਛੇ, ਕੁਝ ਸਵਾ ਅਵਸਥਾ, ਕੁਝ ਚਾਰ, ਕੁਝ ਦੋ, ਕੁਝ ਅੱਧੀ, ਸਵਾ ਤਿੰਨ, ਸਵਾ ਚਾਰ ਜਾਂ ਸਵਾ ਛੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੰਗੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵੀ ਘਾਸ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚੇ ਆਦਰਨਯੋਗ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਨਿਰਥਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਾਭ-ਲੋਭ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ, ਆਪਣੇ ਸੋਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ ਕਿ "ਮੈਂ ਸੋਨਾ ਹਾਂ"—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ? ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਗਹਿਣਾ ਬਣਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਗਹਿਣਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਗਹਿਣਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਦੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੇਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ "ਹੇ ਸੋਨੇ, ਤੂੰ ਗਹਿਣਾ ਬਣ," ਅਤੇ ਉਹ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਗਹਿਣਾ ਵਜੋਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ, ਇਹ ਗਹਿਣਾ ਬਣਨ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਅਸਲੀਅਤ ਰਹਿਤ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਦੀ ਔਲਾਦ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਜਾਂ ਕਰਤੱਬ ਦੱਸਣੇ। ਲਹਿਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਸਲਤਾ ਰਹਿਤ ਚੀਜ਼ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਿਰਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਦੋ ਚੰਦ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭ੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੂਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਪ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਚਾਂਦੀ ਮਿਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠਾ ਪੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਹੈ। ਝੂਠਾ ਭੀ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਥਿਰ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਨਾਸੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ 'ਸੋਨੇਪਣ' ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਬੁਲਬੁਲੇ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੂਏ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਾਂਗ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ। ਇਹ ਪਰਮ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲਤਾ ਰਹਿਤ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕੀੜੇ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਸੱਚੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ; ਜਿੱਥੇ 'ਮੈਂ' ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਪਰਮ, ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਮਤਾਵਾਨ ਤੱਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿੱਤਤਾ, ਕੋਈ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਕੋਈ ਅੰਡ, ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਗਤਾਂ, ਕੋਈ ਰਚਨਾ, ਕੋਈ ਮੇਰੂ, ਕੋਈ ਆਕਾਸ਼, ਕੋਈ ਮਨ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਤੱਤਾਂ, ਨਾ ਕਾਰਨ, ਨਾ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਨਾ ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲਤਾ। 'ਤੂੰ', 'ਮੈਂ', 'ਆਤਮਾ', 'ਉਹ', ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ; ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਹੋਣ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਰੰਗਤ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਆਧਾਰ ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ, ਨਿਰਮਲ, ਅਬਿਨਾਸੀ, ਮੰਗਲਮਈ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਨਾਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਕਾਰਨ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ; ਨਾ ਸਭ ਕੁਝ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰਨ; ਇਹ ਮਨ ਜਾਂ ਬੋਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਨ, ਨਾ ਅਸੁੰਨ, ਪਰਮ ਨਿੱਤ ਹੈ। "ਹੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਸਮਝ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਹ ਹੈ?" ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, 'ਇਹ' ਤੇ 'ਉਹ' ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਕਦੇ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਨਾ ਕਦੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਪਜੀ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਤਰਲਤਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਨਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਨਾ ਚਮਕਦੀ; ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਚਮਕ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ 'ਨਾ-ਚਮਕ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਮ ਹੀ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹਿਲਚਲ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਹੋਰ ਜਾਪਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।