ਸਮਾਂ, ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਤੋਰੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੁਫੈਦੀ ਤੇ ਬੁੱਢਾਪੇ ਦੀ ਰਾਖ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢਾਪਾ, ਜੋ ਨਦੀ ਦੀ ਧੀ (ਮੌਤ ਦੀ ਦੇਵੀ) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ-ਰੂਪੀ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੁੱਢਾਪਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਸਫਾਈ ਵਾਲਾ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਾਸ ਲਈ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢਾਪਾ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਰੀਰ-ਜੰਗਲ ਦੀ ਲੋਮੜੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਖੰਘ, ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਲੰਮੇ ਹੰਕਾਰ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਧੂੰਆ ਤੇ ਹਨੇਰਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਬੁੱਢਾਪੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢਾਪਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਕੋਮਲ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਮੋੜ ਕੇ ਥੱਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ ਹੋਇਆ ਬੇਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਢਾਪੇ ਦੇ ਕੰਫ਼ਰ ਦੀ ਸੁਫੈਦੀ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਲੋਂ ਉਠਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਢਾਪੇ ਦੀ ਸੁਫੈਦ ਪੰਖੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦਾ ਝੰਡਾ ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਯੋਧੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਹਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ਼ਿਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਮਜਬੂਤ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਬੁੱਢਾਪਾ-ਰੂਪੀ ਡੈਮਣੀ ਵਲੋਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੁੱਢਾਪੇ ਦੀ ਪਾਲੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਨੈਣ ਵੀ ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ "ਬੁੱਢਾਪਾ" ਨਾਮਕ ਪੰਖਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ-ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢਾਪੇ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਕਮਲ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ-ਮਹਿਲ, ਜੋ ਬੁੱਢਾਪੇ ਦੀ ਮਲ੍ਹਮ ਨਾਲ ਲਿਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਬੇਬਸੀ, ਪੀੜਾ ਤੇ ਵਿਪੱਤੀਆਂ ਹੀ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਥੇ-ਜਿਥੇ ਬੁੱਢਾਪਾ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ—ਮੈਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਹੜੀ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰਾਂ? ਜੇ ਬੁੱਢਾਪੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਨਾਪਸੰਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਢਾਪਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਅਨੰਤ ਵਹਿਮਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਝਦਾਰ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਦੇ ਫਲ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੂਰਖ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮੋਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵੀ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਜ਼ੁਕ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸਮਾਂ—ਚੂਹੇ ਵਾਂਗ—ਉਸਦੀ ਹਰੇਕ ਡੋਰੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਸਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਲ ਨਾਲ, ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਚਦੇ; ਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ‘ਚ—ਯੁਗ, ਸਾਲ, ਕਲਪ—ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਅਸਲਤਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੋਹਰ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਹਨ—ਸਭ ਸਮਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿਗਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੁਆਨ ਹਾਥੀ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਨਿਰਦਈ, ਕਠੋਰ, ਕਰੂੜ, ਬੇਰਹਿਮ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਬਚਦੀ। ਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਖਾਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੱਕ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਣਗਿਣਤ ਸੁਖ-ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿੱਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਲੈਂਦਾ, ਤਬਾਹ ਕਰਦਾ, ਰਚਦਾ, ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਮੰਚੀ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਵੰਡ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੋੜਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ-ਨਕਲੀ ਚੁੰਝ ਨਾਲ, ਤੋਤਾ ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਰ ਚੀਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਲਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਗ-ਅਭਾਗ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਤੋੜ ਕੇ, ਜੀਵ-ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਫਲ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਸੱਪ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ, ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਰੁਤਾਂ ਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ—ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਕਦੇ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜਦੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਲੱਗੇ; ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਚਲਾਕਾਂ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲਕ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕੁਝ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਕੁਝ ਡਿੱਗਾ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਰਾਜ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅਜੀਬ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੇਡ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਠੋਰ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਮਚ ਨਾਲ ਖੀਚੜ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਰਸੋਈਏ ਵਾਂਗ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਘਾਹ, ਧੂੜ, ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ, ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ, ਪੱਤਾ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋਵੇ, ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਪੂਰੀ ਹੈ, ਲਾਲਚ ਜੜ੍ਹ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਬੇਚੈਨੀ ਭੀ। ਸਮਾਂ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਥੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸਭ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸਮਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਬਾਹੀ ਵਾਲਾ ਨਾਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਭੂਜ-ਛਾਲੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਦੇ ਰੁਦ੍ਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਮਹਿੰਦ੍ਰ, ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਿਤਾ, ਕਦੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਕਦੇ ਵਿਸ਼ਰਵਣ, ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਅਣਗਿਣਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ—ਕਦੇ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਦੀਆਂ, ਲਗਾਤਾਰ ਉਠਦੀਆਂ, ਹਰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਪਰ ਅਟੂਟ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ।