ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਰੁਚੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਲਾਲਸਾ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਸਧਾਰਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸੁੱਤ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਅਟਲਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਛੇਵੀਂ ਅਵਸਥਾ—ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਕਲਪਨਾ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਣਾ, ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ 'ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਪਰੇ' ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਹ-ਮੁਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦੇ; ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਕਰਮਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਦੋਂ ਨੇੜਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰਾ ਵਿਹਾਰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦੇ ਹੋਣ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਸ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲਾ ਰੂਪ-ਰੰਗ ਦੇ ਵਿਖਾਵੇ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਹ ਸੱਤ-ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੈ; ਇਹ ਪਸ਼ੂ, ਅਚਲ ਜੀਵ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਬਾਰਬਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਬਾਰਬਰੀ ਵੀ ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਦੇਹ-ਧਾਰੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਦੇਹ ਦੇ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਹੋਵੇ, ਮੁਕਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ, ਪਰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਪਾਈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਕਈ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਕੇਵਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੜਾਵ ਵਿੱਚ; ਕਈ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਪੰਜਵੇਂ ਪੜਾਵ ਵਿੱਚ। ਕਈ ਛੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਇੱਕ ਤੇ ਅੱਧ ਪੜਾਵ ਵਿੱਚ; ਕਈ ਚਾਰ, ਕਈ ਦੋ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ। ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਤਿੰਨ ਤੇ ਅੱਧ, ਚਾਰ ਤੇ ਅੱਧ, ਜਾਂ ਛੇ ਤੇ ਅੱਧ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਘਰ-ਵਾਸੀ, ਵਨਵਾਸੀ ਜਾਂ ਤਿਆਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ-ਸਮਾਨ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੰਗੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਲੋਂ ਹਾਰ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਯੋਗ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਮਰਾਟ ਜਾਂ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਗਹਿਣਾ, ਆਪਣੇ ਸੋਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਸੋਨਾ ਹਾਂ' ਵਾਂਗ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਉਂ ਹੀ 'ਆਪਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਣਾ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਮਾਹਰ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?" ਕੇਵਲ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਵਿਅਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਗਹਿਣਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਦੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜੇ 'ਸੋਨਾ, ਗਹਿਣਾ ਬਣ' ਕਹਿ ਕੇ, ਗਹਿਣਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗਹਿਣਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। "ਮਾਹਰ, ਫਿਰ ਗਹਿਣਾ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕੀ ਹੈ?" ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵਾਂਗਾ। "ਰਾਘਵ, ਜੇ ਰੂਪ-ਹੀਨ, ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਬਾਂਝੀ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਲਹਿਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇਕ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ—ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਦੋ ਚੰਦ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਰੂਪ ਕੇਵਲ ਉਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਕਦੇ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਸਿੱਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ, ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਇਕ ਰੇਸ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਸਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ, ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗੈਰ-ਹੋਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਵੇਖਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ। ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਭੂਤ-ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਅਜਾਣਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਹੋਣ ਦੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਤੇਲ ਵਿੱਚ, ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਬੁੱਬਲ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਨਾ ਸਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ; ਜੋ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਾਸੇ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਬਦਲਾਅ। ਅਸਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ। ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਅਗਿਆਨ ਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਇਹ 'ਆਪਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੰਸਾਰ-ਚਕ੍ਰ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕੀੜੇ ਦੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ; 'ਮੈਂ' ਦੀ ਗੈਰ-ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉੱਚਤਮ, ਸਾਫ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਮ ਸਰੂਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਕੋਈ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਨਾ ਰਚਨ-ਕਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ; ਨਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਅੰਡ ਦੀ, ਨਾ ਦੇਵਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ। ਨਾ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ, ਨਾ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ; ਨਾ ਮੇਰੂ ਦੀ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ, ਨਾ ਮਨ ਦੀ, ਨਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ।