ਰਘੁਨੰਦਨ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਜਾਗਦੇ ਹਾਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੀ ਚੌਕਸਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਸੁਪਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਦੇ ਹਾਲ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਜਾਗਣਾ—ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਛੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਆਤਮਾ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ—ਚਾਹੇ ਘਾਹ ਹੋਣ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੱਲੇ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ, ਪੁਰਾਣੇ, ਨਵੇਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਵੇਂ—ਸਭ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਘਵ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਗਣਾ ਜਾਂ ਸੁਪਨਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਹੋਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ—ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਘਣੇ ਹਨ। ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹ ਭਰਮ ਦਾ ਪਿੰਡ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਠੋਸ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਰਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦਾ ਭੰਵਰ ਦੂਜੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲੰਬੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਜਾਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸੁਪਨੇ, ਜਾਂ ਜਾਗਣਾ ਤੇ ਸੁਪਨਾ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੱਤ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਸੋਹਣੀ ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਲ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੱਤ-ਪੜਾਅੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣ। ਜਦ ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਭਰਮ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ। ਕਈ ਲੋਕ ਯੋਗ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹੀ ਪੜਾਅ ਅਸਲ ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹਨ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਨੂੰ 'ਜਾਗਰੂਕਤਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੱਤ-ਪੜਾਅੀ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਸੱਤਵੇਂ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਮਝ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ; ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜੀਵ ਮੁੜ ਇੱਥੇ ਅਵਤਾਰ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ 'ਸ਼ੁੱਧ ਇੱਛਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ 'ਵਿਚਾਰ', ਤੇ ਤੀਜਾ 'ਮਨ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਦਾ ਹਟਾਉਣਾ' ਹੈ। ਚੌਥਾ 'ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ', ਫਿਰ 'ਅਸੰਗਤਾ' ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਛੇਵਾਂ 'ਵਸਤੂ-ਰਹਿਤਤਾ' ਹੈ, ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ 'ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਪਰੇ' ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੜਾਅਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਪੜਾਅਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਕੀ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਮੂੜ੍ਹ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ,"—ਇਹ 'ਸ਼ੁੱਧ ਇੱਛਾ' ਹੈ। ਜੋ ਆਚਰਨ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਵਿਚਾਰ' ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਇੱਛਾ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ, ਇਹ 'ਮਨ ਦੀ ਮੰਦਤਾ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਅਸੰਗਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ' ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅਸੰਗਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਅਸੰਗਤਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਪੜਾਅਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰਲੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ, ਛੇਵੀਂ ਅਵਸਥਾ 'ਵਸਤੂ-ਰਹਿਤਤਾ' ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਛੇ ਪੜਾਅਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਕੋਈ ਵੰਡ ਨਾ ਵੇਖਣ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ—ਇਹ 'ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ' ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ 'ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਪਰੇ' ਹੈ, ਜੋ ਦੇਹ ਮਗਰੋਂ ਮੁਕਤਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਧੰਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਜੋ ਸੱਤਵੇਂ ਪੜਾਅ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਾਲੇ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦੇ; ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਉੱਚੇ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗਿਆਨੀ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲਾ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਹ ਸੱਤ ਪੜਾਅ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਹਨ; ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਜਾਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਅਜਾਣ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਇਸ ਗਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਦੇ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਨ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗੇ ਭਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਘਣੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੜਾਅਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਾਰੇ ਪੜਾਅਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕੇਵਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ; ਕੁਝ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਪੰਜਵੇਂ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ। ਕੁਝ ਛੇ ਪੜਾਅਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਡੇਢ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ; ਕੁਝ ਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਦੋ ਵਿੱਚ। ਕੁਝ ਪੜਾਅਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਤਿੰਨ ਤੇ ਆਧ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਚਾਰ ਤੇ ਆਧ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹੋਰ ਛੇ ਤੇ ਆਧ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ—ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥ, ਵਨਵਾਸੀ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਜੋਂ। ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੰਗੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵੀ ਘਾਹ ਵਰਗੀ ਹੈ।