ਰਾਮ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ। ਪਰਮ ਸਤ, ਜੋ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ, ਰਾਘਵ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ‘ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ’ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਸਚੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਸਾਫ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁਖ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਓਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਕੰਵਲ ਦੇ ਟਾਲਾਬ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੰਧਕਾਰਤਾ ਤੇ ਸੁਸਤਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਵਣ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਖੇਤ ਦੇ ਮਾਲਕ! ਇਸ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਕੀ ਸੱਚੀ ਗਵਾਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਲਵਣ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਦੇ ਆਉਣ ਉਪਰੰਤ, ਮੈਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਲਵਣ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਜੋ ਉਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਸੁਣੋ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਰਾਜਸੂਯ ਯਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੇ ਦੁਖਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਮਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਦੂਤ ਨੂੰ ਲਵਣ ਉੱਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਰਾਜਸੂਯ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹਾਲਾਤ ਜਦ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਉਹ ਸੱਤ ਯੋਗ ਦੇ ਪੜਾਅ ਕੀ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ। ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤ ਵੀ ਸੱਤ-ਭਾਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤ ਵੀ ਸੱਤ-ਭਾਗੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਹੋਰ ਪੜਾਅ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ—ਆਤਮ-ਯਤਨ ਤੇ ਪਰਮ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿਚ ਆਨੰਦ—ਦੋ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਫਲ ਦੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਜੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸੱਤ ਪੜਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸੱਤ ਪੜਾਅ ਸੁਣੋਗੇ। ਆਪਣੀ ਸਵ-ਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਨਾ-ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸਵ-ਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਾਗ-ਦ్వੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਆਪਣੀ ਸਵ-ਭਾਵ ਦੀ ਹਾਨੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਭਾਵ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਣਾ—ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਭ੍ਰਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਯ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਯ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲਕੜ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਵ-ਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕਣੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਇਰਾਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੱਥਰ ਵਿਚਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੁਸਤਤਾ, ਨੀਂਦ ਆਦਿ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਵ-ਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕਣੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਅਡੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਸਵ-ਭਾਵ ਹੈ। ਸੱਤ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ: ਬੀਜ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਆਮ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਮਹਾ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜਾਗਦੇ ਸੁਪਨੇ, ਆਮ ਸੁਪਨਾ, ਸੁਪਨੇ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭ੍ਰਮ ਸੱਤ-ਭਾਗੀ ਹੈ; ਇਹ ਹਾਲਤਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸੁਣੋ। ਪਹਿਲਾ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਂ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ (ਮਨ, ਜੀਵ ਆਦਿ) ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੀਜ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਆਮ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਉਠ ਕੇ ‘ਇਹ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਜਦ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ‘ਇਹ ਉਹ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਗਣ ਸਮੇਂ ਮਨ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾਗਦੇ ਸੁਪਨੇ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਦੋਹਾ ਚੰਦ, ਸੇਪ ਦੇ ਚਾਂਦੀ, ਮਿਰਾਜ) ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਦ ਇਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆਪ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚੇ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਦੇਖਿਆ, ਇਹ ਸਚ ਨਹੀਂ,’ ਪਰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਜੋ ਅਭਾਸ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਦ ਮਹਾ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਇਹ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀ। ਜੋ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਜਾਗਣ ਦੋਵੇਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਛੇ ਹਾਲਤਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁਸਤ ਆਤਮਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੁਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ—ਘਾਹ, ਡੱਲੇ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ—ਚਾਹੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਨਵੇਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ, ਸਾਰੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਹਾਲਤਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਨ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਖਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਖੁਲਦੇ ਤੇ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ, ਗਹਿਰੀ ਜਾਗਣ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਹਾਲਤਾਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਘਣੇ ਹਨ। ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮੂਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦਾ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਜਨਮ ਚੱਕਰ ਲੰਬੇ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਜਾਗਣ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਪਨੇ, ਜਾਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨਾ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿਚ।