ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਹੀ ਕਰਤਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗਤਾ ਵੀ। ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਜੀਵ ਸਮਝੋ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਅਚੰਭੇਜ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਵੇਂ ਲਵਣ ਮਨ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਚੰਗੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮੰਦੇ। ਰਾਘਵ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਜਰੂਰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲਵਣ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਿਆ ਸੀ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ—“ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਮਹਾਨ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਜਸੂਯ ਯਗਯ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਗਯ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਰਾਜਸੂਯ ਯਗਯ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜਲਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਇਕ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਿਆ—ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੁਜਜਨਮਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਲਵਣ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਗਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਲਵਾਨ ਸੀ ਤੇ ਫਲ ਨਾਲ ਇਕਤ੍ਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ। ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਉਸ ਅਦਿ-ਰਹਿਤ, ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾ ਆਪ ਟਿਕਾ। ਜਦ ਮਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਮਨ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਮੰਨਤਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ”—ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਜਨਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਅਸਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਮਲ-ਤਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਵਣ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਗਯ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਖੇਤਪਤੀ। ਇਸ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮਾਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਲਵਣ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਅੰਦਰ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭਾ-ਸਦੱਸਾਂ ਨੇ ਲਵਣ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਥੇ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਰਾਜਸੂਯ ਯਗਯ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਸ਼ੰਬਰਿਕਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੈਵੀ ਦੂਤ ਭੇਜਿਆ, ਜੋ ਲਵਣ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਣ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਯਜਮਾਨ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਪਾਈ ਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਮਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਭਾਵ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪੂਜਨਯੋਗ, ਮੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਤ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਪੂਰਨਤਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ—ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਪਰਮ ਅਸਤੀਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ—ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਤੇ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵੀ ਸੁਣੀਂ। ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ ਹੀ ‘ਮੈਂ-ਮੇਰਾ’ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ—ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹਟਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤ-ਮਾਤ੍ਰ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਦੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੋਹ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੇ, ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ—ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਇਰਾਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਜੜਤਾ, ਨੀਂਦ ਆਦਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ—ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਸ਼ਾਂਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਮਨ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਚਮਕਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਇਹ ਮੋਹ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਬੀਜ-ਜਾਗਰਿਤ, ਆਮ ਜਾਗਰਿਤ, ਮਹਾ-ਜਾਗਰਿਤ, ਜਾਗਰਿਤ ਸੁਪਨਾ, ਆਮ ਸੁਪਨਾ, ਸੁਪਨਾ-ਜਾਗਰਿਤ, ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਨ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੜਾਂ ਸੁਣ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਂ-ਰਹਿਤ, ਖ਼ਾਲਿਸ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਗਲੇ ਨਾਂ ਤੇ ਅਰਥਾਂ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ, ਜੀਵ ਆਦਿ। ਜਦ ਇਹ ਬੀਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬੀਜ-ਜਾਗਰਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਨਵੀਂ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਆਮ ਜਾਗਰਿਤ ਦੀ ਦੱਸਣੀ ਹੈ। ਜਦ ‘ਇਹ ਹੋਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਰਿਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਦ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਭਾਵ—‘ਇਹ ਉਹ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’—ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਹਾ-ਜਾਗਰਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਜਾਗਰਣ ਸਮੇਂ, ਨਾ ਨੀਂਦ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਗਰਿਤ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਜਦ ਚੰਦ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ, ਸਪਟਿਕ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਮਿਰਾਗ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਾਗਰਣ ਵੀ ਅਨੇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚੇ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਸੀ,’ ਤਾਂ ਵੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੋ ਅਸਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ, ਭੋਗਦਾ ਤੇ ਅਨੁਭਵਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਸਲ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।