ਮਹਾਨ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੌਰਵ, ਅਵੀਚੀ ਆਦਿ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ, ਸੁਰਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਧਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਇਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਨਾਲ਼ੀ ਦੇ ਇਕ ਰੇਸ਼ੇ ਵਰਗਾ ਸੁੱਖਮ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਭੰਵਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚੰਡਾਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ! ਜਿਹੜੀ ਵਾਸਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿ, ਕੱਚ ਦੇ ਸਫ਼ੈਦ ਰਤਨ (ਕ੍ਰਿਸਟਲ) ਵਾਂਗ। ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ, ਪਰ ਆਸਕਤੀ ਦੀ ਰੰਗਤ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇਣਾ—ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਕਈ ਚਿੱਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪ ਅਦਲੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੇਰਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਾਂ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਚ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਿਸ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨਾਤਮਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਕੇ, ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਜਾਗਣੀ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਖਿੜ ਉਠੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨਣ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਧੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਸ਼ਚਰਜ ਅਤੇ ਜਾਗਣੀ ਨਾਲ ਹੌਲੇ ਹੱਸੇ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: “ਵਾਹ! ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਲ ਦੀ ਨਾਲ਼ੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਵੀ ਬੱਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਰੇ ਦੀ ਮਾਨਿੰਦ ਕਠੋਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਨੂੰ ਝੂਠ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।” “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਨਟਨੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸਮਝਾਓ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਜਨਮ ਲਵੇ। ਅਤੇ, ਹੇ ਮਹਾਨਾਤਮਾ! ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਹੈ: ਕੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਲਵਣ ਰਾਜਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਏ ਸਨ? ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ?” “ਜਦ ਲਵਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਆਈ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਸੀ ਜੋ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਕੌਣ ਸੀ ਉਹ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮਾਹਰ? ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਮਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਮਨ, ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਜਾਗਰੂਕ, ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਅਜਾਗਰੂਕ ਮਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਨੀਂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭੁਲਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਗਣ ਤੇ ਨਹੀਂ। ਇੰਝ ਹੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਲਝਣ ਭਰੇ ਭੰਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਜੋ ਮਨ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਅੰਤਹਕਰਨ, ਨਿਵਾਸ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ embodied beings (ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ) ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੀਵ ਹੀ ਅਵੇਕਤਾ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਵੇਕਤਾ ਗੂੜ੍ਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜੀਵ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਅਵੇਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।” “ਮਨ, ਅਵੇਕਤਾ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਠਦਾ, ਰੋਂਦਾ, ਮਾਰਦਾ, ਖਾਂਦਾ, ਜਾਂਦਾ, ਉੱਡਦਾ, ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘਰ-ਵਾਲਾ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਰਥਵਾਨ ਰਥ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਬਿਲ ਵਿੱਚ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਡੋਲ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਕਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਹਰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਭੋਗਤਾ ਮਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਮਨ ਅਸਲ ਜੀਵ ਹੈ।” “ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਲਵਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਚੰਡਾਲਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ—ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ, ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਘਵ!” “ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲਵਣ ਰਾਜਾ, ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: ‘ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਮਹਾਨ ਸਨ, ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ્ઞ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਜ्ञ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ्ञ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕੀਤਾ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਤੱਕ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਦੋਜਾਤੀਆਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਇੰਝ, ਲਵਣ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਜ्ञ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਨਾਲ ਇਕਤ੍ਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਮਝਾਈ, ਅਤੇ ਲਵਣ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮੋਹ ਦੀ ਅਸਲਤ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।