ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਬੁਢ਼ੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਗਲਾ ਉਮਰ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਖੰਘਦਾ ਤੇ ਕੂਕਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੌਤ ਦਾ ਉਲੂ, ਜੋ ਗਾਢ ਤੇ ਅੰਧੇਰੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਝ ਦੀ ਛਾਂ ਉਠ ਕੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ 'ਚ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਦੂਰੋਂ ਉਮਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੌਤ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਮਨੁੱਖ ਵਲ ਤੇਜ਼ੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਰਖ਼ਤ, ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਮੀਂਹ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਮਰ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਪਲ 'ਚ, ਉਮਰ ਖੰਘਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਧ ਮਾਸ ਨੂੰ ਚੁੰਘ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਢ਼ਾਪਾ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੜੀ ਜਲ-ਕੁੰਵਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਮਰ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਰੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਹਿਸਕਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆੰਧੀ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਨਰਮ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਮਰ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਗੁਆ ਕੇ, ਪਾਲੇ ਤੇ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਮਰ, ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਉਠ ਕੇ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖੰਘਣ ਦੀ ਤਪਤ ਹਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ-ਫੁੱਲ ਕਮਲ ਖਿੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ, ਦੁਖ ਦਾ ਮਾਲਿਕ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਤਿੱਥਾ ਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਰਾਖ ਨਾਲ ਪੀਲਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਮਰ, ਨਦੀ ਦੀ ਧੀ (ਮੌਤ ਦੀ ਦੇਵੀ) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ-ਦਰਖ਼ਤ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਡੋਲਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੁਢ਼ਾਪਾ, ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ, ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਭੜਕਾ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਾਸ ਲਈ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਕੇ, ਅਤਿ ਆਨੰਦ 'ਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਉਮਰ ਵਰਗਾ ਅਸੁਭ ਉੱਤਮ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਰੀਰ-ਜੰਗਲ ਦਾ ਗਿੱਦੜ ਬਣ ਕੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੰਘ, ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੇ ਆਹਾਂ, ਦੁਖ ਦੇ ਧੂੰਏ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਮਰ ਦੀ ਅੱਗ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਮਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਤਲਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਰਮ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਸੀ, ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦਿਆ ਵਾਟਾ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਮਰ ਦੇ ਕੈਂਫਰ-ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ ਚਿੱਟਾ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ, ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਉਠਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਰਾਜਾ ਹੈ; ਉਮਰ ਦਾ ਚਿੱਟਾ ਪੰਖਾ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੋਗ ਦਾ ਝੰਡਾ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਹਿਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਧੇ ਜੰਗ 'ਚ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਨਾ ਹਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ-ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੀ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਉਹ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਮਰ ਦੀ ਡੈਮਨ-ਰੂਪਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ 'ਚ, ਉਮਰ ਦੇ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਪਲੀਆਂ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਸੁਗੰਧਤ ਕਮਰੇ (ਸੰਸਾਰ) 'ਚ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਡੰਡੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ, ਉਮਰ ਦੇ ਪੰਖੇ ਦੀ ਚਮਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਮਰ ਦੀ ਚੰਦਨੀ ਸਰੀਰ-ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਮੌਤ ਦਾ ਕਮਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਹਲ 'ਚ, ਉਮਰ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਅਸਹਾਇਤਾ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਪਤੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਉਮਰ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਕੇ ਜੀਵਾਂ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਉਥੇ ਮੇਰੇ ਜਿਹਾ ਮੂੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਆਰਾਮ? ਉਮਰ ਦੀ ਮਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਔਖੀ ਤੇ ਅਸੁਖਦਾਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਬੁਢ਼ਾਪਾ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਜੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਥਦੀ ਹੈ, ਅੰਤਹੀਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਲਗਾਵਟ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ 'ਚ? ਕੇਵਲ ਬੱਚੇ ਹੀ ਅੱਧ-ਦਰਪਣ 'ਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੁਖ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਾਂ, ਚੂਹੇ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਤੰਦ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਮਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅੱਗ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਉੱਤਮ, ਆਪਣੀ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਚਦੇ; ਸਮਾਂ, ਅੰਤਹੀਨ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਮਰਾਂ, ਸਾਲਾਂ, ਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ, ਉਹ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਖਦਾਈ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਥੀ। ਨਿਰਦਈ, ਰੁੱਖਾ, ਕਰੂ, ਅਡੋਲ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਨੀਚ—ਸਮਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਕਮਾਤਰ ਉਦੇਸ਼ ਨਿਗਲਣਾ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਤਹੀਨ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਦਰਿਆ ਪੀ ਕੇ ਵੀ, ਇਹ ਲਾਲਚੀ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਲੈਂਦਾ, ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਰਚਦਾ, ਖਾਂਦਾ, ਤੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਚ, ਸਮਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ 'ਚ ਅਦਾਕਾਰ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੰਡ 'ਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ 'ਚ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ-ਨਕਲੀ ਚੁੰਚ ਨਾਲ, ਤੋਤਾ ਵਾਂਗ ਅਨਾਰ ਚੀਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਰਮ ਟਹਿਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਭਾਗ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਤੋੜ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ 'ਚ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ 'ਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਫਲ-bearing ਵੱਡਾ ਦਰਖ਼ਤ, ਮਹਾ-ਸੱਪ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ ਹੀ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ, ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਤੇ ਰੁਤਾਂ ਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਥਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਉਮਰ ਤੇ ਸਮਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਹਾਵੀ, ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸਵੰਤ, ਤੇ ਸਮਾਂ-ਉਮਰ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ।