ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੋ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣੋ। ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋ—ਇਸ ਭੂਤਕਾਲੀ ਪਹਚਾਨ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ?” “ਰਾਘਵ, ਇਹ ਮੂੜ੍ਹ, ਗੂੰਗਾ ਸਰੀਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਤੂੰ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਾ, ਜਾਂ ਦੋ ਬੈਰੀਆਂ ਦੇ ਬਰਤਨ—even ਜੁੜੇ ਹੋਏ—ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਬਲੌਂਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਅੰਦਰਲੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।” “‘ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੁਖੀ ਹਾਂ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੁਲਾਵਾ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਲੇਸ਼ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਝੂਠੀ, ਹਾਨੀਕਾਰਕ, ਮਨ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਨਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਕਤੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭੀਣੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਸਮਝੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਕ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੁੱਕਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗਾ।” “ਠੰਢੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ, ਜਿਥੇ ਜਲ-ਕੁੰਭੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਸੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਣ, ਡਿੱਗਣ ਜਾਂ ਉਡਣ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਲ ਝੁਕਾਅ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ।” “ਰੌਰਵ, ਅਵੀਚੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਰਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗਿਕ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਝੂਠਾ ਗਿਆਨ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੇ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਧਾਗੇ ਦੀ ਤੰਦ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਤੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਹਾਲਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਚੰਡਾਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।” “ਇਸ ਲਈ, ਰਾਮਾ, ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹੋ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ ਦਾ ਰੰਗ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿਓ—ਕ੍ਰਿਸਟਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੱਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਖੁਦ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਤਮ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਤਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਤੁਲ ਨਹੀਂ।” ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਜਾਗਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਆਤਮ ਖਿੜ ਗਿਆ, ਮਹਾਨ ਚਮਕ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ; ਭਰੋਸਾ ਆ ਗਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆ ਗਈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਧੋਇਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੋਲੇ: “ਵਾਹ! ਕਿੰਨੇ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ—ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡੇ ਤੋਂ ਬਣੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨੇ ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਰੇ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਦ ਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਸਚਾਈ ਦੱਸੋ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਚ ਤੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਨਚਣੀ—ਤਾਂ ਜੋ ਅਸਲ ਸਮਝ ਆਵੇ।” “ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ—ਕੀ ਉਹ ਉੱਤਮ ਲਵਣਾ ਸਚਮੁਚ ਐਸਾ ਦੁਖ-ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਸੀ? ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜੀਵ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਨੁਕਸਾਨ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਕੌਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਫਲ ਖੰਡਾ ਹੈ?” “ਲਵਣਾ ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੁਖ ਆਇਆ, ਕੌਣ ਸੀ ਜੋ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨ ਹੋਇਆ—ਕੌਣ ਸੀ ਉਹ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮਾਹਰ?” ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਸਰੀਰ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ। ਪਰ ਮਨ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਜੀਵਤ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਝ ਲੈ, ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਬੇਚੈਨ ਹੈ।” “ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਕਰਤਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ—ਚਾਹੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਰਾਘਵ—ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਜੋ ਅਣਗਣਿਤ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਮਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਨਾਨਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।” “ਜਦ ਤੱਕ ਮਨ ਜਾਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਨੀਂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਗਣ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਜਾਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਜੀਬ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਿਆ, ਸਾਰਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਅੰਧਤਾ ਦਿਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ‘ਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਜੋ ਮਨ, ਅਗਿਆਨ, ਮਨ-ਸਰੀਰ, ਨਿਵਾਸ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ embodied beings (ਜੀਵ) ਹਨ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮੂੜ੍ਹ ਸਰੀਰ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੀਵ ਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਘਾਟ, ਗੂੜ੍ਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।” “ਜੀਵ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਮਨ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਠਦਾ, ਰੋਦਾ, ਮਾਰਦਾ, ਖਾਂਦਾ, ਜਾਂਦਾ, ਉਡਦਾ, ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ।” “ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਰਥ-ਚਾਲਕ ਰਥ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਬਿਲ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਡੋਲ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਹੀਂ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਖੇਡ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।