ਮਹਾਨ ਮुनਿ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਧੀਆ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ? ਤੂੰ ਅਡੋਲ, ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇ।” ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਲੁਕੀਆਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਧਾਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਸਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਪਲਦੀ ਹੈ। “ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਧਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ”—ਇਸ ਇਕ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖਾਲੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੋਖਲੇ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਤੱਤ ਗਿਆਨੀ, ‘ਮੇਰਾ’, ‘ਮੈਂ’, ‘ਇਹ’—ਇਹ ਸਭ ਛੱਡ ਦੇ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਇਹੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਤੇ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰਿਆ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਲਈ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹਨ; ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੱਸੀ ਤੇ ਸੱਪ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਸਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਰਲਿਪਤ ਦਰਸ਼ਨ। ਤੂੰ ਅਗਿਆਨ ਨਾ ਰਹਿ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣ। ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿਤੀਆਂ ਛੱਡ ਦੇ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਹ ਜੜ੍ਹ, ਗੂੰਗਾ ਸਰੀਰ ਤੇਰਾ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸੁਖ ਦੁਖ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਜਾਂ ਦੋ ਬੇਰੀਆਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਐਸੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਫੂਕਣ ਵਾਲੇ ਮੋਹਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਅੰਦਰਲੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ‘ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ’—ਇਹ ਭਰਮ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਮਨ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੁਖ ਭੁੱਲਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਝੂਠਾ, ਹਾਨੀਕਾਰਕ, ਮਨ ਨੂੰ ਫੁਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਭਾਵ—ਇਹੀ ਦੁਖ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰੀ ਭਰਮ ਦੀ ਅੰਧਕਾਰਤਾ ਨਾਲ ਅੰਨੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਕਤੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭੀਗੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਸਮਝੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਕ ਵਾਂਗ ਸੜਨ ਤੇ ਸੁੱਕਣ ਦਾ ਦੁਖੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗਾ। ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ‘ਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਮ੍ਰਿਗ ਮਰੀਚਿਕਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸਮਾਨ ‘ਚ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਣ, ਡਿੱਗਣ, ਉੱਡਣ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖ ਦੁਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰੀ ਵਾਸਨਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਹਿਲਚਲਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਰੌਰਵ, ਅਵੀਚੀ ਆਦਿ ਨਰਕ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਦੋਂ ਝੂਠਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਵ ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਧਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ (ਅਗਿਆਨ) ਨਾਲ ਛਿਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਧਾਗੇ ਦੀ ਇਕ ਰੇਸ਼ਮ ਵੀ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਭੰਵਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ (ਅਗਿਆਨ) ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਡਾਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਢੁੱਕੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੰਸਾਰੀ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਛੱਡ, ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਲੇਪ, ਕੱਚ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿ, ਪਰ ਲਗਨ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਜਿਵੇਂ ਕੱਚ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਚਿੱਤਰ ਦਰਸਾਵੇ, ਪਰ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਸਦਾ ਜਿਗਿਆਸਾ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਤੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਚੀ ਸੂਝ ਨਾਲ, ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਡੇਰੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਵਲੋਂ ਸਮਝਾਏ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਕਮਲ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮਾ ਜਿਵੇਂ ਜਾਗ ਪਏ। ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਜੀਵਨ ਖਿੜ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਚਮਕ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਿਆ; ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕਮਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਆਸ਼ਚਰਜ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਜਨਮੇ ਹੌਲੇ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਧੋਇਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਿਆ, “ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ! ਪਹਾੜ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਰੇ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ—ਜਦਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਨੂੰ ਝੂਠ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰੋਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵੇਖਾ ਦੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਮੰਚ ਤੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਦੇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਕੀ ਉਹ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਵਾਲਾ ਲਵਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਐਸੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ? ਜਦੋਂ ਦੋ—ਸਰੀਰ ਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ—ਇੱਕਠੇ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਭੋਗੀ ਹੈ? ਜਦ ਲਵਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਆਈ, ਤਾਂ ਆਖ਼ਰ ਕੌਣ ਸੀ ਜੋ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਸੀ? ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਨ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜੀਵਤ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਣ ਲੈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਹੀ ਮਨ ਜਨਮ ਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨਵਾਂ ਬਾਂਦਰ ਚੰਚਲ ਹੋਵੇ। ਇਹੀ ਮਨ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਵਾਹਕ ਬਣ ਕੇ, ਅਨੇਕ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ। ਇਸ ਮਨ ਲਈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਜਾਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਜਾਗਰੂਕ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ—ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਦੁਖ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਅਜਾਗਰੂਕ ਮਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਅਨੇਕ-ਅਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।