ਸੰਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਹਨੇਰਾ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼-ਕਮਲ (ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਮਲ) ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਭ੍ਰਮ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਈ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ‘ਮੈਂ ਖੋ ਗਿਆ ਹਾਂ’ ਸੋਚ ਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਮੈਂ ਜਾਗ ਗਿਆ ਹਾਂ’ ਸੋਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਭੁੱਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਰਚੈਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਤੁਰੰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸੋਚਾਂ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਦੀਆਂ, ਕਿੱਥੋਂ ਆਈਆਂ? ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ, ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਰੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹਿ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਜੜ ਸਮੇਤ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦੇ। ਜਿਹੜੀ ਵਡ਼ੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ‘ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਦੌਲਤ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’—ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰ ਦੁਆਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਹੈ, ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਭਾਵ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਖੋਲ੍ਹ ਵਿਚ ਡੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਹੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨੀ, ‘ਮੇਰਾ’, ‘ਮੈਂ’, ‘ਇਹ’—ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਸਵੈ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ, ਚੋਟੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਉੱਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ; ਉਹਦੇ ਲਈ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਰੱਸੀ ਤੇ ਸੱਪ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਕਲਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਅਕਲਪਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ। ਅਗਿਆਨ ਨਾ ਰਹਿ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਬਣ। ਸੰਸਾਰੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇਤ, ਮੂਕ ਸਰੀਰ ਤੇਰਾ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਗਿਰਫਤਾਰ ਹੋਇਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਰੇਸ਼ਾ ਜਾਂ ਦੋ ਬੇਰੀਆਂ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਧੌਂਕਣੀ ਵਿਚ ਅੱਗ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀ। ‘ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ’—ਇਹ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਮਨ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਝੂਠੀ, ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ—ਇਹ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਮਹਾਨ ਮੋਹ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਨੀ ਹੋਈ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਚਕਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਸਮਝ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜਨ ਤੇ ਸੁੱਕਣ ਦਾ ਦੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗਾ। ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰੀਚਿਕਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਣ, ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਉੱਡਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਰੌਰਵ, ਅਵੀਚੀ ਆਦਿ ਨਰਕ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਦੋਂ ਝੂਠਾ ਗਿਆਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਵ-ਵਨ ਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਛਿਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਧਾਗੇ ਦੀ ਇਕ ਰੇਸ਼ਾ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਭੰਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਿਆਈ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਹਾਲਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਡਾਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਢੁੱਕੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਲੇਪ, ਕੱਚ ਵਾਂਗ ਰਹਿ। ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਬ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੰਗ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਕੱਚ, ਜੋ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਅਦੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿਚ, ਉੱਚੀ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦ ਵਡ਼ੇ ਆਤਮਾ, ਪੂਜਨਯੋਗ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਤਾਂ ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੂਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਦਿਸਣ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਿੱਤ ਖਿੜ ਗਿਆ, ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਹਾਸਲ ਹੋਈ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਸੀ, ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧੋਇਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਬੋਲਿਆ: “ਵਾਹ, ਕਿੰਨੀ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ! ਪਹਾੜ ਵੀ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ!