ਇੱਕ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ, ਜੇ ਇਹ ਸੋਚ ਲਏ ਕਿ "ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਇਸ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਬੰਧਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?"—ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ "ਮੈਂ ਮਾਸ ਜਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਾਂ," ਉਹ ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਕਲਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਜਾਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਨੀਲੇ ਨੀਲੇ ਨੀਲਮ ਦੀ ਚਮਕ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਉੱਤੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਖੜੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਕਾਰਨ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਲਾ ਪਨ, ਨਾ ਤਾਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੀਲਮ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ; ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਨੀਲਾਪਨ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨੀਲਾਪਨ ਖਾਲੀ ਪਣ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਤਨ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਨਾ ਮੇਰੂ ਨੀਲਮ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਅਸਤਿਤਵ-ਹੀਨਤਾ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਲਖ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮਝ ਆਉਣ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਅਸਲ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਲਪਨਾ; ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਭ੍ਰਮ ਲਈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਉਭਰਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ—ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ "ਮੈਂ ਨਾਸਤ ਹੋ ਗਿਆ" ਸੋਚ ਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ "ਮੈਂ ਜਾਗ ਗਿਆ ਹਾਂ" ਸੋਚ ਕੇ ਸੁੱਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਲਟੇ, ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਾਗਣ ਦੇ ਉੱਚੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਵੱਲ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਅਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਭੁੱਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਸਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਰਚਣਹਾਰ ਹੈ, ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੁਰੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸਤੂਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਅੰਦਰਲੀ ਸੂਝ ਅਤੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੋ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕੋ ਇਕ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕਿਸ ਦੀਆਂ, ਕਿਵੇਂ, ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਹਨ? ਬੇਫਿਕਰ, ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹੋ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜਤਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਪਾਰਖ ਨਾਲ, ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਰਸ ਭੋਗਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਜੜ ਸਮੇਤ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਚੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਾਂ-ਮੋਹ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਸੰਸਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਆਸਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਪਲਦੀ ਹੈ। "ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਦੌਲਤ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ"—ਇਹੋ ਇਕ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਉੱਡਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖਾਲੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, "ਮੈਂ" ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, "ਮੇਰਾ", "ਮੈਂ", "ਇਹ"—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਗਿਆਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ, ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਲੋਂ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਉੱਤੇ ਸੱਪ ਦਿਸਣਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਧਰਤੀ, ਇਸ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰਿਆ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹਨ; ਉਹਦੇ ਲਈ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰੱਸੀ ਤੇ ਸੱਪ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਲਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਰਲੇਪ ਦਰਸ਼ਨ। ਅਗਿਆਨ ਨਾ ਰਹੋ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣੋ। ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਛੱਡੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋ? ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇਤ, ਮੌਨ ਸਰੀਰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲਚਾਰ ਹੋ ਕੇ ਫਸਦੇ ਹੋ? ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੇ ਰਾਲ, ਜਾਂ ਦੋ ਬੇਰੀਆਂ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਫੂਕਣ ਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਅੰਦਰਲੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ। "ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ"—ਇਹ ਭਟਕਾਵਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੀੜ੍ਹਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਝੂਠੀ, ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭਟਕਾਵਾਂ—ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਮੋਹ ਦੀ ਮਹਾਂ ਮੈਲ ਨਾਲ ਅੰਨੀ ਹੋਈ—ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਚਕਤੀ ਅੰਬਰਸ ਨਾਲ ਭੀਗੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੇ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਸਮਝ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਕ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਤਪਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤਾ, ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਉੱਡਣ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਵਲ ਝੁਕਾਅ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਹਲਚਲਾਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?