ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਵਿਅਪਕ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਹ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਉਠਦੀ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਜੀ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਨ-ਰਹਿਤਤਾ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਹੋਵੇ ਕਿ "ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਹਾਂ", ਤਾਂ ਮਨ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੱਕੀ ਸੋਚ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ "ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ", ਤਾਂ ਮਨ ਮੁੜ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਤਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਚਿੰਤਨ-ਰਹਿਤਤਾ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਵੋ, ਫਿਰ ਜੋ ਜੀ ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇਕ ਕਮਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੇਰਿਲ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀਆਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਮਹਿਕਦਾਰ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ (ਕਮਲ) ਹੱਸ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਲਕਿਰਾਂ ਵਿਖਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਣ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਪਰਿਧੀ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਗਾੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਮਨ ਦੇ ਚੰਚਲ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਹਨ", ਤਾਂ ਉਹ ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਬੰਨ੍ਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?", ਤਾਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੱਕੀ ਨਿਸਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਮਾਸ ਨਹੀਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਮੈਂ ਪਰਮ ਹਾਂ", ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨੀਲੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਐਸੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਪਣੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਆਪਾ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਾ-ਆਪਾ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨੀ ਵਲੋਂ ਹੀ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਗਰੂਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਇਹ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਨਾ ਤਾਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਮਕ; ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਨੀਲਾਪਨ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਨੀਲਾਪਨ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਤਨ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਨਾ ਮੇਰੂ ਦੀ ਨੀਲ ਚਮਕ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਪਾਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਾਰਨ, ਇਥੇ ਹਨੇਰਾ ਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਯੁਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤੀਤਵ-ਰਹਿਤਤਾ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਲਾਪਨ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹਨੇਰਾ ਅਸਲ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਣੂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ-ਕਮਲ; ਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਹੇ ਉੱਤਮ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ—ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ "ਮੈਂ ਮਾਰੇ ਗਏ" ਸੋਚ ਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ "ਮੈਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹਾਂ" ਸੋਚ ਕੇ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਟਕਾਉਂਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁੜ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਨਾਲ, ਉੱਚੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਭੁੱਲਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਵਸਤੂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ 'ਆਪਾ' ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਚਕ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ 'ਆਪਾ' ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਅੰਦਰਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਕਿਹੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਹਨ, ਕਿੱਥੋਂ ਆਈਆਂ? ਅਚਲ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਹੋ। ਸਰਵੋਤਮ ਯਤਨ ਤੇ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਨਾਲ, ਮਨ ਵਿਚੋਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਸਮੇਤ, ਭੋਗ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਚੀ ਭਟਕਾਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਾਸਨਾ ਹੈ ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਆਸਾਵਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। "ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਧਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ"—ਇਹ ਇਕੋ ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਉੱਡ-ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਖੁਦ ਖਾਲੀ ਹੈ, "ਮੈਂ" ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨੀ, "ਮੇਰਾ", "ਮੈਂ", "ਇਹ"—ਇਹ ਸਭ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ, ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ 'ਤੇ ਸੱਪ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਆਪਣੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ; ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਰੱਸੀ ਤੇ ਸੱਪ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਕਲਪਿਤ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬਿਨਾ ਬਣਾਵਟ ਦੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ।