ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਵਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਬੰਧਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਥਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਵੀ ਕਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਜਗਤ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਹ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਲੇਪ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਉਹੀ ਆਪਾ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਘਾਸ ਦੇ ਤਣਕੇ ਤੱਕ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਜਗਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਾ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਅਟੱਲ ਚੇਤਨਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਥੇ ‘ਮਨ’ ਨਾਮਕ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ—ਮਿਲਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਟੁੱਟ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਲੇਪ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸਦੀਵੀ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਡੋਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਨੂੰ “ਮਨ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਇਕੋ ਵੱਡੇ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਪਾ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਭਾਜਨ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਲਹਿਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਇਕ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਲਪਟ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਦਮ ਕਰਕੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਜਬੂਤ ਵਿਚਾਰ—“ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਹਾਂ”—ਮਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਜਬੂਤ ਵਿਚਾਰ ਆ ਜਾਵੇ—“ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ”—ਤਾਂ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬੰਧਨ ਹੈ; ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਹ ਜੋ ਚਾਹੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਮਲ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਨੀਲੇ ਭੰਵਰੇ ਮੰਡਲਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੁਗੰਧਤ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਹੰਸਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਵਿਖਾਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੰਦਾ। ਇੱਥੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੀ ਚੰਚਲ ਬੱਚੇ-ਮਨ ਵਲੋਂ ਹੀ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ—“ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਨ”—ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆ ਜਾਵੇ—“ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਚੇਤਨ ਆਪਾ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਬੰਧਨ?”—ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—“ਮੈਂ ਨਾ ਮਾਸ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੱਡੀਆਂ; ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਪਰਮ ਹਾਂ”—ਉਹ ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨੀਲੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕ, ਜਾਂ ਉੱਤੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ, ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਖੜੀ ਹੋਵੇ—ਉਵੇਂ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਕਲਪਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ— ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜੋ ਆਪਾ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਆਪਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕਲਪ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ, ਜਾਗਰੂਕ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਇਹ ਨਾ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੀਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਨਾ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਮਕ; ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਨੀਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਮਾ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਨੀਲਤਾ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਤਨ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਰੂ ਰਤਨ ਦੀ ਚਮਕ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਚਾਨਣ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਚਾਨਣ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਹਨੇਰਾ ਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਮਰਾਂ-ਉਮਰਾਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਅਸਤਿਤਵ-ਰਹਿਤਤਾ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਲਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਹੀ ਸੁਭਾਵਕਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਹੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਅਸਲ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਉਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਣੂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼-ਕਮਲ ਦੇ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਮੋਹ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਨੀਲਤਾ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਉੱਤਮ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਰਾਮ, ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ “ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ” ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ “ਮੈਂ ਜਾਗ ਗਿਆ” ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉੱਦਮ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਸਭ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਰਚੀਤਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਾ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਾ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ। ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਅੰਦਰਲੀ ਸੂਝ ਅਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਕੋ-ਇਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।