ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਜੀਬ ਘਾਟੀ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਰਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਸਦਾ ਹੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਤੱਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਆਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜੋ ਛਲਕੇ ਹੂਏ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਜਲਦੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਤੱਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਅੰਧਕਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਫੈਂਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੱਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਝਲਮਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਲੂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਧੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤੱਤ ਸਿਰਫ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਹਾਰੀਦੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਇਹੀ ਅੰਧਕਾਰ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜੋ ਤੱਤ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲੁਕਦਾ ਜਾਂ ਠੰਢਾ ਪੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਤੱਤ ਕਰਕੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਗਲਤ ਨਿਸ਼ਚਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਅੰਧਕਾਰ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਘਣਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਅੰਧੇ ਕੂਏ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੜਤਾ ਤੇ ਉਮਰ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਰੋਗ ਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਭੁੱਲ ਵਿੱਚ ਮੁਬਤਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਮੰਨਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜਾਂ ਜੋ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਜੋ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਕਠਿਨ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਤੇ ਥੱਲੇ ਜਾਂਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਮਨ-ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇਹ ਭਾਰੀ ਅੰਨ੍ਹਾਪਨ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਮਲ, ਜਦੋਂ ਉੱਤੇ ਪਾਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਉਣ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਅਸਲ ਸਵ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮੇਤ, ਸੰਸਾਰਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਸ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਵ-ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਗਲਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਪੈਣ ਤੇ ਪਰਛਾਵਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਛਾਵਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪਰਛਾਵਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ ਵਿਚਾਰ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਮਨ-ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਰਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਛੇਦ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਲਖ ਪਤਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਕਿਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਵੀ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੰਧਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਚਲ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਖਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਉਹੀ ਸਵ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਤਿਨਕੇ ਤੱਕ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਦਾ ਸਵ ਹੀ ਹੈ; ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅਗਿਆਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਸਦਾ, ਅਟੱਲ ਚੇਤਨਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ; ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਲਪਨਾ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਮਨ' ਆਖੀਏ, ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਅਮਿਸ਼੍ਰਤ, ਅਟੁੱਟ, ਸਰਬਵਿਆਪਕ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ, ਤੇ ਅਡੋਲ। ਇਸ ਸਦਾ, ਸ਼ੁੱਧ, ਅਡੋਲ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਤੇ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ, ਸਵ-ਸਰੂਪ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਮਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਇੱਕ ਸਰਬਵਿਆਪਕ, ਦਿਵ੍ਯ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤਿਸ਼ਾਲੀ, ਮਹਾਨ ਸਵ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਲਹਿਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿਰਫ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਵ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਦਮ ਰਾਹੀਂ ਭੋਗ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਸਿਰਫ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਗਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਹਾਂ'—ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; 'ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ'—ਇਹ ਪੱਕਾ ਵਿਚਾਰ ਮਨ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬੰਧਨ ਹੈ; ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਜੋ ਚਾਹੋ, ਉਹ ਕਰੋ। ਇੱਥੇ, ਮੈਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਮਲ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੇਰਿਲ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਭੌਰਾਂ ਉੱਡ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਸੀ, ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਸਤ੍ਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਹੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੋੜਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਣ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜਾਲ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਜਿਹਾ ਹੀ ਦਿਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਵਲੋਂ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਭੰਗ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਵੀ ਚੰਚਲ ਬੱਚੇ-ਮਨ ਵਲੋਂ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਪਤਲਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੱਥ ਪੈਰ ਹਨ'—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਤੇ ਸਵ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਧਕਾਰ, ਬੰਧਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਗਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ—ਚੇਤਨਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮ—ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਧਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਮੋਹ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨ, ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।