ਰਘੁਨੰਦਨ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜੀਬ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਪਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ ਵਿਚ ਪੰਛੀ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਨੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਚਰਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਤੇ ਸ਼ੀਤਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜੋ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਂਪ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਚੰਨ ਦੋ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਦਾ ਕੰਢਾ ਨੇੜੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਇਕ ਪਲ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੀ ਰਾਤ ਛੇਤੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਕ ਪਲ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਚਲ ਮਨ ਕੁਝ ਵੀ ਰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾਮ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋ ਅਵਗਾਹਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ-ਨਦੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕੱਚੀ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਛੇਤੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੀ, ਤੇ ਉੱਲੂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਮਾੜਾ ਕਰਮ ਕਰਦੀ, ਜੋ ਵੇਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਹਨੇਰਾ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਤਹਕਰਨ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਦੁੱਖੀ, ਗਲਤ ਨਿਸ਼ਚਿਆਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜੜਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੂੰਹ ਹਨੇਰਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਲਾਲਚ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਹਨੇਰਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਖੂਹ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵੱਸਦਾ, ਆਲੱਸ ਤੇ ਜੜਤਾ ਨਾਲ ਮਲੂਲ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋੜਦਾ, ਰੋਗ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਹਨੇਰਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਖ ਉਸਤਰੀ ਦੀ ਸਿਰਫ ਝਲਕ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਐਸੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਜਿਹੜਾ ਮਨ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ, ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਅੰਧਕਾਰ, ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਕੰਵਲ ਉੱਤੇ ਪਈ ਪਾਲੀ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਦ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ, ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਜੋ ਮੋਹ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮ-ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਛਾਂ ਆਪੇ ਹੀ ਲਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਕੇਵਲ ਵਿਚਾਰ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਘਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹਨੇਰਾ ਕਿਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਵੇਕ ਉੱਗਣ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਸਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਬੰਨ੍ਹਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੰਚਲ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਥਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਜਗਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਆਤਮਾ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਅਸਪਰਸ਼, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਉਹੀ ਆਤਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਤਿੰਨਕੇ ਤੱਕ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ—ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਅਟੱਲ ਚੇਤਨਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ; ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਲਪਨਾ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਮਨ' ਆਖੀਏ, ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨ ਜੰਮਦਾ, ਨ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਨ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ—ਅਮਿਸ਼੍ਰਿਤ, ਅਟੁੱਟ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਅਸਪਰਸ਼, ਤੇ ਅਡੋਲ। ਇਸ ਸਦਾ, ਸ਼ੁੱਧ, ਅਡੋਲ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਸਮਾਨ ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹਿੱਲਦੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਇਹ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਦਿਵ੍ਯ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ, ਵੰਡ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਆਪੇ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।