ਇੱਕ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚਿਮੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਣ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਸਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਧਾਰ ਲੰਮੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਟਾਪਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਦਲ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ; ਉਸ ਦੀ ਰੱਸੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਪਰ ਖੋਖਲੇ ਗੁੱਦੇ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰੱਸੀ ਬਣੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ; ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੇਦ ਹਨ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਮੋਟਾਪੇ ਨਾਲ ਬਣੀ। ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਧਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਰ ਕਦੇ ਵਧਦੀ ਨਹੀਂ; ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ ਦਾ ਸਵਾਦ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਰੜੀ। ਉਹ ਦੀ ਲਪਟ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ, ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਰੋਂ ਮੀਹ ਵਾਂਗ, ਜਦੋਂ ਪਕੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਠਹਿਰੀ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਣੂ; ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਦੋ ਚੰਦ ਦੇਖਣ ਦੀ ਭਟਕਣ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਸਥਿਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਉਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਲਝਣ ਭਰੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਬੇਚੈਨ। ਜੋ ਚੰਗਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਸਲ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਝੂਠਾ; ਤੇ ਜੋ ਮੰਦ ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਸਲ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੁਲਾਵੇ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਛਾਤੀ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭੀਜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਮਮਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਦ, ਜੋ ਅੰਬ੍ਰਿਤ ਤੇ ਨਮੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਵਿਸ਼ੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਥੰਬਾ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਗਲ, ਭੂਤ ਜਾਂ ਮਸਤ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਅਕਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਗੂੰਗੇ ਵੀ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ, ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਠਹਿਰਿਆਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਚੰਦ ਦੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਇਲਾਜ਼ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਬੀ ਰਾਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਲਚਲਾਏ ਮਨ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾਂਮ ਜਾਂ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੇਖੋ, ਰਾਘਵ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰੇ; ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਧਾਰ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਨਦੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੰਝਾ, ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਿਨਾ ਚਾਨਣ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਝਲਮਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਲੂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਿਰਫ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਉਹ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਗਲਤ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਸਮਝ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਅਜਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬੇਹੋਸ਼, ਮੂੰਹ ਹਨੇਰਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਛਾਤੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਕੂਏ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਮੋਟਾਪੇ ਨਾਲ ਮੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੁਣ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਰੋਗ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਹਿਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਜਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਰਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਿਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਔਖੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਜੋ ਉਤ्थਾਨ ਤੇ ਪਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਵਿਰਤੀ ਨਾਲ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਧੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅੰਨ੍ਹਾਪਣ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਪਾਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੁਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਆਤਮ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਜੋ ਭੁਲੇਖੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਸ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮ-ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਘਟਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਜਦੋਂ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਛਾਂ ਖੁਦ ਹੀ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਛਾਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਅਗਿਆਨ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਨਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸਿਰਫ ਸੋਚ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨੇਰਾ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਕਿਤੇ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।