ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਚਪਨ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਵਾਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੀ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਬੁਢਾਪਾ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਇਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਰੁੱਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਾ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਢਾਪਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੱਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬੁਢਾਪੇ ਕਰਕੇ ਲੰਬਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਔਰਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਜਦ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਫੜੇ, ਜਦ ਦਮ ਘੁੱਟਣ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਰੀ ਹੋਈ ਸੌਤ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਨੌਕਰ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਦੋਸਤ—all—ਉਸ ਬੁਢੇ, ਕੰਬਦੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ, ਦੁਖੀ, ਗੁਣ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਧ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠੇ। ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਣਗੁਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਸੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਦੁਖਦਾਇਕ ਕਰਤੱਵ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ? ਡਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਵਿਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਵੀਚਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ? ਮਨੁੱਖ ਚੁਪਚਾਪ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੁਢਾਪੇ ਵਿਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਤਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਸੱਚਮੁੱਚ, ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ ਦਿਲ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਖੰਘਣ ਵਾਲਾ ਸਾਰਸ ਸਰੀਰ-ਰੂਪੀ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸੱਪ ਉਸਨੂੰ ਡਸ ਰਹੇ ਹਨ—ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਮੌਤ ਦਾ ਉੱਲੂ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਉਂਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਅੰਨ੍ਹੇਰੇ ਨੂੰ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਬੁਢਾਪਾ ਆਵੇ, ਮੌਤ ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਨਾਲ ਸਰੀਰ-ਦਰੱਖਤ ਦੂਰੋਂ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ, ਮੌਤ ਦੀ ਮੱਖੀ ਆ ਕੇ ਬੜੀ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਆ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਦਰੱਖਤ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਮੀਂਹ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਤਾਂ ਦਿਸ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੁਢਾਪਾ, ਖੰਘਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੜੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਧ ਮਾਸ ਨੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਢਾਪਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿਰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੜੀ ਜਲ-ਕੁੰਭੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਢਾਪਾ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾ ਹੋ ਕੇ, ਹਿਸੀ ਹਿਸੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸਰੀਰ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸੋਭਾ ਪਾਲੇ ਤੇ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਬੁਢਾਪਾ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੰਘਣ ਵਾਲੀ ਬੁਖਾਰ-ਜਿਹੀ ਹਵਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ-ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੇ ਲੋਟਸ ਦੀ ਮਹਿਕ। ਜਦ ਕਾਲ, ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਤੁਰਈ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਖਾਕ ਨਾਲ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਢਾਪਾ, ਨਦੀ ਦੀ ਧੀ (ਮੌਤ ਦੀ ਦੇਵੀ) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰੀਰ-ਦਰੱਖਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਢਾਪਾ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੁਢਾਪੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਰੀਰ-ਜੰਗਲ ਦਾ ਗਿੱਦੜ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ। ਖੰਘ, ਦਮ ਘੁੱਟਣਾ, ਟਾਹੁਣੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਹਨੇਰਾ—ਇਹ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁਢਾਪਾ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਜੁਕ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਰਮ ਤਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਝੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਬੇਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਕਪੂਰ-ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਮੌਤ ਦਾ ਹਾਥੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਚੁਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਪੱਖੀ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਝੰਡਾ ਵੀ ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਯੋਧੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਹਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੀ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਵੇਖੋ, ਉਹ ਵੀ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਡੈਮਣੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਿੰਨੇ ਜਲਦੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪੁਪਿਲ ਵੀ ਹਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਸੰਸਾਰੀ ਮਹਿਕਦਾਰ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਟੰਭ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਪੱਖੀ ਦੀ ਚਮਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਚੰਦਨੀ ਸਰੀਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਕਮਲ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਲਾਚਾਰੀ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਬੁਢਾਪਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾ ਜਾਂਦਾ, ਉੱਥੇ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮੰਦ-ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਆਸਰਾ? ਇਸ ਔਖੇ ਤੇ ਅਸੁਖਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਕੀ ਮਿਲਦਾ, ਜਦ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਗਿਆ? ਬੁਢਾਪਾ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਤਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੋਚ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਬਣਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਝਦਾਰ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ? ਸਿਰਫ ਬੱਚੇ ਹੀ ਅੱਥਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਲ, ਚੂਹੇ ਵਾਂਗ, ਉਸਦੇ ਹਰ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ-ਅੱਗ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ, ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਸਰਵੋਚ, ਆਪਣੀ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਇਸ ਸਾਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਹੈ।