ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਪਲ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਲਈ, ਇਸ ਦੀ ਹੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ, ਇਕ ਰਾਤ ਬਾਰ੍ਹ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਪਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ, ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਕ ਰਾਤ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਰਗੀ ਲੰਬੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਛੋਟਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਲੰਬਾ। ਇਹੀ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਐਸਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਲੰਪ ਹੀ ਸਾਰਾ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਐਸਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਔਰਤ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਰਾਜ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਛਲਾਵਾ ਵਾਲੀ ਮਿਰਾਜ਼, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਦੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਠੱਗਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਝਾਗ ਉਠਦੀ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮਨ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ—ਬੇਹਿਸ, ਪਰ ਦਿੱਖ ਵਿਚ ਚਲਾਕ, ਤੇ ਫੜਨ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੀੜੇ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧਾਗੇ ਵਰਗੀ, ਇਹ ਬੇਹਿਸ ਹੈ, ਪਰ ਬੇਹਿਸ ਤੋਂ ਆਧਾਰਿਤ। ਇਹ ਗੰਦਲਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ, ਆਪਣੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਮਨ, ਧੂੰਏ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਓਹਦੇ ਨਾਲ ਜਲਣ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਗਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਸਰਵਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ, ਜੜਤਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਬਦਲੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਲੰਮਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਰੱਸੀ, ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਗੁੱਚੀਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਘਾਹ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਰੱਸੀ ਵਰਗੀ। ਇਹ ਮਨ, ਕੇਵਲ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ, ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗਾ; ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੇਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤੇ ਜੜਤਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਮਨ, ਅੱਗ ਦੀ ਲਉ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਵਧਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਰ ਕਦੇ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਵਾਦ ਮਿੱਠਾ, ਪਰ ਆਖ਼ਿਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕਰੜਾ। ਇਹ ਮਨ, ਲੰਪ ਦੀ ਲਉ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਰੋਂ ਵੇਖੀ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ, ਫੜਨ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੱਥ ਭਰ ਧੂੜ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਮਨ ਅਣੂ-ਅਣੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ; ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਦੇ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਦੋ ਚੰਦ ਵੇਖਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਿਲਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕ ਅਡੋਲ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਚਲਦਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨ ਇੱਥੇ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਵਿਆਕੁਲ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਪਸੰਦ ਤੇ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਨਾਪਸੰਦ ਤੇ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਅਸਲ, ਕਦੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭ੍ਰਮ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਕਲਪਨਾ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਤੇ ਛਾਤੀ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਨਮੀ, ਦਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਦ, ਜੋ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਨਮੀ, ਜਦੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਖੰਭ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਪਾਗਲ, ਭੂਤ ਜਾਂ ਨਸ਼ੇੜੀ ਵਾਂਗ ਵਿਅਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੋ ਗੂੰਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਬੋਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਝ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ, ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਠੇਕਿਆਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਸੱਪ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਚੰਦ ਦੋ ਦਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦੂਰ ਦਾ ਕੰਢਾ ਨੇੜਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭ੍ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ, ਇਕ ਪਲ ਵਾਂਗ ਛੋਟਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਬੀ ਰਾਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਸਾਲ ਵਾਂਗ ਲੰਬਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ। ਇਹ ਚਲਾਕ ਮਨ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾਮ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੀ ਰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਰਾਘਵ, ਵੇਖੋ—ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ, ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਨਦੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਨਾਜ਼ੁਕ ਤੇ ਖਾਲੀ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰੂਪਹੀਣ, ਆਕਾਰਹੀਣ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਤੇ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਜਲਦੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਵੱਖ, ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਝਲਮਲਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਉਲੂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਅ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਵੇਖਣ ਲਈ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੰਦਰ, ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਡੁੱਬਦਾ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਭਟਕਦੇ ਨਿਰਣੈ ਨਾਲ ਚਲਦਾ, ਤੇ ਅਸਲ ਸਮਝ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬੇਹਿਸ, ਮੂੰਹ ਹਨੇਰਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਛਾਤੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਕੂਏ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਵਸਦਾ, ਜੜਤਾ ਨਾਲ ਮੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬੁੱਢਾ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ, ਰੋਗ ਤੇ ਅਟੱਲ ਮੋਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਨਾਲ, ਜੋ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਵੀ ਅਜੀਬ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਭ੍ਰਮ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ, ਦੁਖ ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।